Bầu Trời Âm Nhạc Trịnh Công Sơn
TIỂU LUẬN
VỀ MỘT SỐ CA KHÚC TIÊU BIỂU CỦA TRỊNH CÔNG SƠN
Trịnh Công Sơn Vẽ
Những Con Mắt Trần Gian

Tiểu luận của   NGUYEN TU THANH

KHẢO LUẬN VỀ BÙI GIÁNG & TRỊNH CÔNG SƠN
NGUYEN QUANG THANH biên soạn
Khảo Luận Về Bùi Giáng và Trịnh Công Sơn  -  Nguyen Quang Thanh biên soạn
Website: www.nguyenquangthanh.com  -  tác giả tự trình bày
TRỊNH CÔNG SƠN VẼ
NHỮNG CON MẮT TRẦN GIAN


Tiểu luận của Nguyên Tư Thạnh


Những con mắt tình nhân
Nuôi ta biết nồng nàn
Những con mắt thù hận
Cho ta đời lạnh căm
(Trịnh Công Sơn, Những Con Mắt Trần Gian)

Những con mắt trần gian - những tấm gương phản chiếu hình ảnh cuộc đời. Bức tranh cuộc đời ấy, mà màu sắc buồn khổ áp đảo màu sắc vui tươi, đã cô đọng lại bên trong đường nét của những đôi mắt quầng thâm phiền muộn.

Có hàng núi sách vở đã ghi chép về nỗi khổ trần gian. Tôn giáo xuất hiện thoạt tiên là để hóa giải những băn khoăn phiền não của con người. Từ hàng ngàn năm trước, kinh Phật khẳng định một sự thật bất di bất dịch: "Cuộc đời là bể khổ. Nước mắt phiền não trên thế gian nhiều như nước sông nước biển." Cách đây mấy trăm năm, Truyện Kiều phơi ra ánh sáng sự thật tối tăm của xã hội loài người mà đã gây ra bao nhiêu cảnh tình điên đảo cho nhân gian giữa cuộc đời kỳ lạ:

"Trải qua một cuộc bể dâu,
Những điều trông thấy mà đau đớn lòng"

"Đau đớn lòng" nhất giữa "những điều trông thấy" ấy, vẫn là thân phận cay nghiệt mà người phụ nữ phải gánh chịu. Tại thân phận tận cùng vô lý của phụ nữ, Truyện Kiều phân giải:

Oan kia theo mãi với tình
Một mình mình biết một mình mình hay
Làm cho sống đọa thác đày
Đoạn trường cho hết kiếp này mới thôi

Để làm gì, hỡi kiếp người đau khổ? Để làm gì mà tôi phải gánh chịu một đời đọa đày như vậy? Tôi nào có lỗi gì riêng tôi đâu! Nhưng tôi không biết đổ lỗi cho riêng ai, chẳng biết oán trách riêng ai, và tôi cũng không thể san sẻ nỗi khổ này để có một ai ai gánh chịu giùm tôi, nên tôi đành gánh chịu một mình. Tôi lặng lẽ nhìn lại quá khứ chung quanh tôi, tôi thấy tôi chỉ là một ví dụ. Nhìn xa ra toàn cảnh, tôi thấy cả thế gian, người ta đã vô ý và cố ý dày vò phụ nữ là tôi.

Tôi phụ nữ, cái đối tượng mà họ từng nói lời ca ngợi, cái đối tượng mà trong thâm tâm họ không thật sự oán hận, cái đối tượng bất công, bất cân xứng, cái đối tượng mà đã trở thành trọng tâm thu hút để họ trút đổ vào tất cả cái gánh nặng của một thân phận kỳ quặc của chính họ. Cái tấm thân tràn ngập nhục dục ấy của chính họ đã trói buộc họ, đã buộc họ phải hành động như một thân phận điên đảo quái ác. Một cách vô thức, hành động này tiếp nối hành động kia, đã lôi kéo theo hàng loạt hành động điên rồ khác nhau, gây ra những hậu quả nặng nề khác nhau cho những thân phận xa gần khác nhau.

Họ, Tú Bà, Sở Khanh, Mã Giám Sinh, Thúc Sinh, Cleopatra là vài ví dụ tại bãi chiến trường tiềm tàng. Hồ Tôn Hiến, Từ Hải, Caesar, Antony là vài ví dụ tại bãi chiến trường lộ diện. Cái điên rồ tột đỉnh của thân phận con người được lột tả khi loài người thản nhiên tàn sát loài người, qua những cuộc binh đao đẫm máu cổ kim. Tại đây, mỗi khi cuộc điên rồ xuất hiện, phụ nữ cũng ôm trọn cái thân phận trớ trêu của một người phụ nữ. Chinh Phụ Ngâm trăn trở:

"Thuở trời đất nổi cơn gió bụi
Khách má hồng nhiều nỗi truân chuyên
Xanh kia thăm thẳm từng trên
Vì ai gây dựng cho nên nỗi này"

Đã bao nhiêu bút mực ghi chép vẫn chưa đủ về cái khốn khổ lẩn quẩn giây giưa dường như không dứt giữa trần gian mập mờ phương hướng. Bao ngàn năm rồi loài người vẫn còn lẩn quẩn, đi loanh quanh mà không hề biết mục đích cuối cùng là đi tới đâu và để làm gì. Trịnh Công Sơn vừa lắng nghe cuộc đời vu vơ trôi qua vừa vẽ lại nỗi buồn nhân thế bằng những dòng nhạc ngậm ngùi:

Những con mắt trần gian
Xin nguôi vết nhục nhằn
Những con mắt muộn phiền
Xin cấy lại niềm tin

Những con mắt quầng thâm
Xin tươi sáng một lần
Cho con mắt người tình
Ấm như lời hỏi han
(Trịnh Công Sơn, Những Con Mắt Trần Gian)

Nói ra sự thật buồn tủi của trần gian, chung qui là để đi tìm một lẽ sống cho đời. Mô tả và so sánh những khía cạnh giữa đời cốt là mong cho người đời tự cải thiện cách đối xử với chung quanh, sao cho cuộc đời được nhẹ nhàng hơn, chứ đừng nặng nề ê chề như hiện tại.

Tình yêu và thù hận, đó là hai hình ảnh đối nghịch giữa trần gian mà ai cũng thừa kinh nghiệm. Mặc dù ai cũng thích nhận tình yêu, không ai thích nhận hận thù, nhưng người ta thường dễ dãi phát tán hận thù hơn là chia xẻ yêu thương. Trịnh Công Sơn cố ý nói ra sự thật vô ý đó bằng những câu ca nhẹ nhàng và tê điếng:

Những con mắt tình nhân
Nuôi ta biết nồng nàn
Những con mắt thù hận
Cho ta đời lạnh căm
(Trịnh Công Sơn, Những Con Mắt Trần Gian)

Những cuộc binh đao trên thế giới liên miên xảy ra giữa con người với con người từ hàng ngàn năm nay vẫn chưa dứt. Thù hận cổ vũ thù hận một cách vô tội vạ. Người ta không thật sự biết cái cốt lõi mà mình thù hận là cái gì. Kẻ thù thì mơ hồ như sương bóng, nhưng lòng thù hận thì bồng bột bộc lộ bằng những hành động tan thương có thật. Không thể đếm cho đủ những loại vết thương do thù hận gây ra hằng ngày trên thế giới. Thù hận tiếp diễn ngoài chiến trường và thù hận giây giưa âm ỉ trong lòng. Tình yêu giả tạo được tận dụng để kích thích hận thù. Tình yêu chân thật bị dèm pha, bị lép vế. Bầu không khí nghi kỵ lạnh căm bao trùm nhiều cuộc đời, và trải rộng suốt ngàn đời, giữa các cộng đồng với nhau, từ nhỏ tới lớn, từ trong gia đình ra tới ngoài xã hội, khắp thế giới.

Trần gian hỡi! tôi đã về đây sống
Tôi đã tìm đâu ý nghĩa lầm than
Tôi ngẩng mặt ngó ngàn mây cao rộng
Tôi cúi đầu nhìn mặt đất thấp đen
(Bùi Giáng, Phụng Hiến)

Chính con người đau đớn này đã là tác nhân và cũng là nạn nhân của trần gian cay đắng nhùng nhằng này. Bức tranh trần gian chỉ còn thu hẹp lại tại những mùa đông buốt giá. Mùa xuân chỉ xuất hiện thỉnh thoảng trên những gương mặt nhân gian la đà. Một chút vui lúc còn niên thiếu, ngàn nỗi buồn lúc hết xuân thì. Theo sau tuổi xuân vội vàng là những chuỗi ngày triền miên chát ngấm.

Những mắt biếc cỏ non
Xanh cây trái địa đàng
Những con mắt bạc tình
Cháy tan ngày thần tiên
(Trịnh Công Sơn, Những Con Mắt Trần Gian)

Những mắt biếc cỏ non của ngày thần tiên vốn rất hồn nhiên, không hề biết và không hề đề phòng trần gian hận thù đang rập rình tàn phá. Địa đàng mới vừa hôm qua, nay vội vàng trở thành địa ngục trần gian.

----->






Trước khi về chin suối
Em xin trả đá vàng
Của trăm năm buồn tủi
Về trở lại nhân gian
(Bùi Giáng, Trước Khi)

Không rõ từ bao giờ mà nhân gian đã bắt đầu cười khóc buồn vui. Có vẻ như vào thuở ban sơ, tất cả thoạt tiên đều vắng lặng là không. Tất cả thoạt tiên đều tự tại, thanh thản, vô phân biệt. Tất cả đều hồn nhiên như nhiên đồng nhất -- chưa phân định ranh giới sang hèn, hơn thua, trên dưới, mất còn, ta ngươi,... Đó là trần gian thuở xuân thì. Từ khi bị thế giới "người lớn" chi phối, trần gian không còn gìn giữ con tim và khối óc hồn nhiên như nhiên ấy.

Thay vào đó, tham sân si trỗi dậy, tranh chấp liên miên, vô minh tràn ngập, mù lòa khuynh đảo. Rồi chính từ đó, nhân gian đã bắt đầu cười khóc buồn vui lạc điệu. Buồn không hồn nhiên và vui không thanh thản. Nhân gian vì vậy càng lạc mất lẽ sống giữa trần gian quàng xiên quờ quạng.

Những con mắt trần gian
Xin nguôi vết nhục nhằn
Những con mắt muộn phiền
Xin cấy lại niềm tin

Những con mắt quầng thâm
Xin tươi sáng một lần
Cho con mắt người tình
Ấm như lời hỏi han
(Trịnh Công Sơn, Những Con Mắt Trần Gian)

Những con mắt thù hận cho ta đời lạnh căm. Khi tham sân si phát tác, con người (thành tố chủ chốt giữa trần gian) đã mất dần phẩm tính tự tại, xa lạ dần với trái tim thanh thản, tách biệt dần với trí tuệ chân như vô phân biệt. Không tỉnh thì sẽ mê. Đã mê muội càng khó thoát khỏi mê muội. Nghĩa là thân phận phàm phu càng phàm phu thêm mỗi ngày. Friedrich Nietszche đã hét lên vì xót xa khi nhìn loài người thoái hóa tới đáy vực: "Phàm phu! Ồ, quá đỗi phàm phu!"

Phàm phu xưng vương xưng đế. Thù hận được nuôi dưỡng. Hình dáng trần gian thay đổi, chân dung nhân gian không còn nguyên lành, giá trị chân chính bị đảo lộn, con mắt trong sáng ban sơ đã quầng thâm vì ưu lo từng ngày. Mệt mỏi, hoang mang, lạc hướng. Địa đàng cỏ xanh hóa thành địa ngục khô cằn.

Các thức giả đã đặt câu hỏi: "Có cách gì giúp nhân gian bình minh trở lại như thuở ban đầu hay không?", và họ ráo riết đi tìm câu trả lời cho nhân gian. Các triết gia đã lên tiếng, những người làm văn nghệ đã phát biểu.

Riêng mình, Trịnh Công Sơn đã phác họa những lối thoát qua nhiều ca khúc nói về thân phận con người. Với "Những Con Mắt Trần Gian", ông  nhắc đi nhắc lại những giá trị gần gũi, người rất dễ nhận biết cho nên người đừng lãng quên:

Những con mắt tình nhân
Nuôi ta biết nồng nàn
Những con mắt thù hận
Cho ta đời lạnh căm…
Những mắt biếc cỏ non
Xanh cây trái địa đàng
Những con mắt bạc tình
Cháy tan ngày thần tiên…

Hận thù thoạt tiên cũng là nạn nhân của hận thù, và sẽ là tác nhân của hận thù khác nếu không kiềm chế. Xin cuộc đời giữ gìn con mắt "tình người" để nuôi nấng vui tươi. Xin những con mắt thù hận thôi đừng hận thù nữa. Thôi, hãy tỉnh giấc đi, hãy chăm sóc nhau đi, vỗ về nhau đi, và sẽ "thấy" nhau khi nhìn lại nhau. Cả đôi bên đều đau đớn. Tất cả đều là nạn nhân. Hãy yêu nhau đi thay vì thù hận!

Nhìn lại nhau có mắt lo âu
Xin vỗ về muôn yêu dấu
Nhìn lại nhau che những cơn đau
Tìm dưới bóng ngọt ngào
(Trịnh Công Sơn, Những Con Mắt Trần Gian)

Hãy an ủi nhau đi, vỗ về nhau đi, và sẽ thông cảm nhau khi nhìn lại nhau. Nhìn lại kiếp người buồn tủi này và nhận ra cả cuộc đời phi lý tột cùng này. Người ta nối đuôi nhau tranh giành ảo ảnh. Họ bắt chước nhau ôm đồm mọi thứ - cho nặng nề thêm - và ảo tưởng rằng đó sẽ là bằng chứng đời sống họ sẽ duy trì tới muôn ngàn năm sau. Họ quên rằng họ sẽ chết nay mai và sẽ trắng tay hoàn toàn trong phút chốc. Sống qua một đời cũng giống như đi qua một chuyến đò, tạm bợ như ghé vào quán trọ nghỉ chân. "Tôi nay ở trọ trần gian. Trăm năm về chốn xa xăm cuối trời". Tất cả đều tồn tại tạm thời. Tất cả đều rơi rụng vào cõi vắng lặng âm u.

Ngày ra đi với gió
Ta nghe tình đổi mùa
Rừng đông rơi chiếc lá
Ta cười với âm u
(Trịnh Công Sơn, Những Con Mắt Trần Gian)

Tất cả đều tồn tại tạm thời. Rồi tất cả đều rơi rụng. Tất cả đều trôi xuôi vào cõi vắng lặng âm u không mục đích cuối cùng. "Đi về đâu hỡi em khi trong lòng không chút nắng, giấc mơ đời xa vắng, bước chân không chờ ai đón. Một đời em mãi lang thang, lòng lạnh băng giữa đau thương." (TCS, Đời Gọi Em Biết Bao Lần). Tất cả đều đáng khóc. Nhưng không khóc. Vì tất cả cũng đáng cười. Ta cười với âm u cuộc đời. Cười nhẹ nhàng giữa trần gian không thể tức tưởi khóc hoài. Ta cứ cười nhẹ nhàng và tiếp tục bước đi nhẹ nhàng trên quê hương đời ta.

Trên quê hương còn lại
Ta đi qua nửa đời
Chưa thấy được ngày vui
Đường trần rồi khăn gói
Mai kia chào cuộc đời
Nghìn trùng con gió bay
(Trịnh Công Sơn, Những Con Mắt Trần Gian)

Ta cứ cười nhẹ nhàng và tiếp tục bước đi nhẹ nhàng trên quê hương đời ta. Đồng thời hiểu rằng, cho dù nghìn trùng bước đi giữa nghìn đời đi qua, nữa nữa, thì chẳng qua cũng chỉ là con gió bay thoáng qua mà thôi, bèo bọt mà thôi. Đâu có gì vĩnh cửu. Đâu có gì phải khóc. Ta cứ cười nhẹ nhàng và tiếp tục bước đi nhẹ nhàng trên quê hương đời ta. "Bao buồn xưa sẽ quên. Hãy yêu khi đời mang đến một cành hoa giữa tâm hồn." Cành hoa giữa tâm hồn của ta, từ đó sẽ là lẽ sống của đời ta.

NGUYÊN TƯ THẠNH
(2017)