Trịnh Công Sơn
KHẢO LUẬN VỀ
BÙI GIÁNG & TRỊNH CÔNG SƠN
NGUYEN QUANG THANH  biên soạn
Bầu Trời Âm Nhạc

Bên Đời Hiu Quạnh Chợt Nghe Bồ Đề


Tiểu luận của NGUYEN QUANG THANH



Cứ yêu người rồi lại xa người. Cố quên người rồi lại không thể quên người. Hình bóng bữa trước cứ vấn vương tới những hôm sau. Dịu dàng hôm qua không hẳn đã thuộc về quá khứ. Nghe giọng nói của ai nhu mì mà cứ tưởng của người nhu mì.

Một lần chợt nghe quê quán tôi xưa
Giọng người gọi tôi nghe tiếng rất nhu mì
Lòng thật bình yên mà sao buồn thế
Giật mình nhìn tôi ngồi hát bao giờ

Hát. Mọi khi là vui. Lần này không phải là vui. Mà bất giác là để che giấu một tâm trạng không vui. Lòng chủ quan, tưởng đã được thanh thản bình yên, ai ngờ nó nhen nhóm quàng xiên nhung nhớ. Tưởng nỗi buồn ấy thầm kín, che giấu được, ngờ đâu hôm nay nó tự nhiên hé lộ một nỗi buồn thấm thía râm ran. Mỗi ngày mỗi thêm lộ liễu những buồn thiu buông tuồng. Che giấu không được, thì chỉ còn cách...

Rồi một lần kia khăn gói đi xa
Tưởng rằng được quên thương nhớ nơi quê nhà
Lòng thật bình yên mà sao buồn thế
Giật mình nhìn tôi ngồi khóc bao giờ

Khăn gói đi xa. Để mặc nhớ thương ở lại. Lầm. Lại thêm một lần lầm tưởng. Tưởng rằng có thể quên được. Tưởng rằng mình đủ vững vàng để quên. Tưởng rằng mình đã đi đủ xa để thoát khỏi vùng thương nhớ. Tưởng rằng mình ca hát tại xứ người thì sẽ quên được giọng hát tại quê nhà. Thật, mình đã tưởng lầm quá nặng. Mặc kệ khăn gói đi xa, cái thương nhớ vẫn không đi xa. Lần này, tai hại thay, không phải dễ giả vờ bật lên tiếng hát như lần trước, mà là bất ngờ bật lên tiếng khóc thật sự. Giật mình nhìn tôi ngồi khóc bao giờ. Tôi nhìn tôi ngồi khóc, tôi chợt nhìn nhận nỗi buồn có thật trong lòng. Thôi, tôi không loanh quanh chối cãi nữa. Tôi ngoảnh lại nhìn vào sự thật, những sự thật của quá khứ, những sự thật của con đường mà đã khiến tôi bật khóc hôm nay.

Đường nào quạnh hiu tôi đã đi qua
Đường về tình tôi có nắng rất la đà
Đường thật lặng yên lòng không gì nhớ
Giật mình nhìn quanh ồ phố xa lạ

Đường nào quạnh hiu tôi đã đi qua. Đường đời nào buồn thiu mà tôi đã thơ ngây không biết nó buồn thiu. Nên tôi đã hồn nhiên ca hát như thể đường đời ríu rít tiếng chim. Nên tôi đã nhảy múa rập ràng như thể vườn đời nhịp nhàng hoa bướm. Tôi thuận theo mưa, tôi xuôi theo nắng, tôi thản nhiên để cho trái tim mình giao cảm với trái tim người. Tôi yêu người từ lúc nào, làm sao nhớ để ghi chép ra thành ngày tháng. Tôi yêu người tới mức nào, làm sao đo đếm để phát biểu nông sâu. Chỉ biết, từ ngày khăn gói ra đi, mục đích là để quên đi thương nhớ, nhưng cái khăn gói nó chưa chịu đi, nhưng cái thương nhớ nó chưa chịu quên. Tất cả vẫn còn la đà dưới nắng chung quanh tôi, ngay tại xứ sở xa lạ này. Lòng tôi cứ réo gọi mãi. “Tôi bước bên đường kêu gọi mãi. Nhớ người bạn cũ thưở anh niên”. Tôi bước, tôi đi, tôi mơ màng trên những con đường. Đường về tình tôi có nắng rất la đà. Đường thật lặng yên lòng không gì nhớ. Giật mình nhìn quanh ồ phố xa lạ. Giật mình. Tưởng là vẫn còn ở quê nhà. Tưởng là đang bước đi trên con đường tình quê cũ. Nhưng thật ra, khi hoàn hồn nhìn quanh mới nhận ra, ồ phố xa lạ thật là.
Tôi đang mơ chăng? Hay là tôi đang say? Tôi say nên tôi cứ bước vô vọng trên đường phố xa lạ mà cứ tưởng là vẫn bước đi trên con đường tình la đà ánh nắng của tình tôi bữa trước.

Đường nào dìu tôi đi đến cơn say
Một lần nằm mơ tôi thấy tôi qua đời
Dù thật lệ rơi lòng không buồn mấy
Giật mình tỉnh ra ồ nắng lên rồi

Trên những con đường la đà nắng tình ấy, trong những cơn say lảo đảo chuyện đời ấy, mà có lần tôi đã bất chợt nằm mơ, thấy mình bất chợt lệ rơi, thấy mình bất chợt qua đời. Nghĩa là không còn cơ hội nghe giọng nói nào nhu mì nữa, nghĩa là không còn khăn gói nào để đi xa nữa, nghĩa là không còn chút nắng nào la đà trên đường tình lặng yên nữa, nghĩa là không còn lý do dịu dàng nào dìu tôi đến những cơn say nữa, nghĩa là vắng bặt mọi buồn vui với quê quán tôi xưa, nghĩa là không còn tiếng hát hoặc tiếng khóc để che giấu hoặc bộc lộ một tâm trạng buồn vui nào nữa... Mất, mất tất cả vào chuyện chiêm bao bất chợt qua đời.

Một lần nằm mơ tôi thấy tôi qua đời
Dù thật lệ rơi lòng không buồn mấy

Lòng không buồn mấy! Lòng không buồn mấy! Tôi đã nói dối tôi. Tôi đã nói dối tôi suốt thời gian ấy, từ lúc tôi yêu người rồi xa người, từ lúc tôi ngồi hát tại quê nhà tới lúc tôi ngồi khóc khi khăn gói đi xa. “Bàn tay che giấu lệ nhòa.” Che giấu. Che giấu nỗi buồn. “Nỗi buồn xin lỗi bàn tay. Tấm thân hiu quạnh ngồi say một mình” (TCS). Tôi cố chứng tỏ mình chưa bao giờ biết yếu đuối. Tôi chỉ muốn bộc lộ niềm vui mạnh mẽ giữa đời mà thôi. Ngay cả giờ phút trầm trọng này, giờ phút lâm chung này, giờ phút “ vàng úa chiều nay” này, tôi vẫn điềm nhiên “không buồn mấy”. Nhưng khi tỉnh giấc chiêm bao, thấy mình thật ra vẫn chưa qua đời, thì bỗng nhiên tâm trí tôi bừng sáng, tôi nghe ngóng cuộc đời bằng một giác quan khác hẳn. Tôi không cần tự dối lòng nữa. Tôi tự thú nhận nỗi buồn cao ngất trong tôi vào giờ phút lâm chung vừa qua trong giấc chiêm bao. Đồng thời tôi chớp nhoáng thẩm định lại toàn bộ những giá trị của đời sống hằng ngày, gồm cả những giá trị mà mới vừa hôm qua tôi đã vùng vằng khó chịu, chê bai trách móc, sân hận kết án, so bì hơn thua này nọ... Tôi đã thay đổi hẳn. Giật mình tỉnh ra ồ nắng lên rồi.

Đường nào dìu tôi đi đến cơn say
Một lần nằm mơ tôi thấy tôi qua đời
Dù thật lệ rơi lòng không buồn mấy
Giật mình tỉnh ra ồ nắng lên rồi

Mừng quá. Tôi chớp nhoáng nhận xét lại toàn bộ những giá trị của đời sống hằng ngày, kể cả những giá trị mà mới vừa hôm qua tôi đã vùng vằng, khó chịu, khen chê. Không trù trừ lựa chọn gùn ghè so đo gì nữa cả, tôi bắt đầu ôm hôn tất cả mọi giá trị đang hiện diện trước mặt đời tôi. Tôi khởi sự nâng niu tất cả những gì tôi đang có, và tôi không phàn nàn với những gì mà mình không có trong tay. Nhờ vậy, tôi không cảm thấy những gì tôi không có là một thiếu thôn. Tôi dĩ nhiên thân thiện cười đùa với những niềm vui, tôi cũng đồng thời tập tành ca hát với những nỗi buồn. Nhờ vậy, mỗi niềm vui góp nhặt sẽ giúp tôi thêm rộng lượng từng ngày. Nhờ vậy, tôi không còn cảm thấy nỗi buồn nào là thật sự bi thảm đến nỗi có thể quấy rầy tâm hồn tôi hân hoan. Tôi học bài học của Nguyễn Du Nam Hải Điếu Đồ:

Nam Hải Điếu Đồ
Kỳ tâm tịch tĩnh
Trụ vô ngại xứ
Du như hư không nhi bao hàm vạn tượng
Hằng hằng tham dự nhi vĩnh tuyệt hồng trần
(Bùi Giáng)

Dù thật lệ rơi lòng không buồn mấy. Giật mình tỉnh ra ồ nắng lên rồi.
Nắng đã lên rồi, ồ,  ấm áp thay là những nhu mì giọng nói! Tưng bừng thay là màu sắc của những con đường! Đường về tình tôi đang la đà ánh nắng trong tôi. Ngay cả ủy mị nay cũng biết tươi cười dưới nắng. Khăn gói đi xa bây giờ cũng hân hoan như khăn gói trở lại quê nhà. Ngồi khóc một mình cũng vui vẻ như ngồi hát trước đông đảo anh em. Cảm giác hiu quạnh bên đời không còn quạnh hiu nữa giữa đời. "Bao buồn xưa sẽ quên. Sẽ yêu khi đời mang đến một cành hoa giữa tâm hồn" (TCS, Đời Gọi Em Biết Bao Lần).

Những giá trị vốn bị "phân biệt" nhị bội từ muôn trùng quá khứ, nay đã được hóa giải tại trung tâm bao la "vô phân biệt xứ". Những từ chương lập trường nặng nề hôm qua, những lý thuyết "chủ nghĩa" khệ nệ hôm trước, những con mọt sách mà vốn  thường xuyên gây "chướng ngại" trong suy tư, những tản đá ngăn cản niềm vui lưu chảy tự nhiên trong tâm hồn, những thứ quỉ ma đưa lối dẫn đường ấy, nay đã được chan hòa vô ngại bằng một sở trụ "vô sở trụ", tọa lạc tại một cõi xứ "vô ngại xứ". Cho nên tâm được tịch tĩnh. Cho nên tâm chu du nhẹ nhàng như hư không mà vẫn bao hàm được vạn ngàn hiện tượng cõi đời. Cho nên mặc dù hằng hằng tham dự sự đời nhưng vẫn vĩnh tuyệt bao xiết u ám trần gian hồng lệ.
Giờ phút để nói: "Phiền não tức bồ đề". (1)


NGUYEN QUANG THANH
(2014)

-------------------------------
(1) Kinh Duy Ma Cật

Khảo Luận Về Bùi Giáng & Trịnh Công Sơn - Nguyen Quang Thanh  biên soạn
Website: www.nguyenquangthanh.com  -  tác giả tự trình bày
Bên Đời Hiu Quạnh Chợt Nghe Bồ Đề