Trang Bạn Đọc & Thân Hữu
Văn Thơ của Thân Hữu & Bạn Đọc
 viết về  Bùi Giáng  & Trịnh Công Sơn
KHẢO LUẬN VỀ BÙI GIÁNG & TRỊNH CÔNG SƠN
1.
BÙI GIÁNG KỲ NGỘ ANDRÉ GIDE



Những bậc anh tài xưa nay, biết bao lần, qua biết bao tuế nguyệt, đã lên lời giậy tiếng, bằng những hình thức khác nhau, tô vẽ chân dung đôi bờ của cuộc sống thơ mộng muôn đời. Họ mổ xẻ cơn cớ cuộc đời, mân mê cõi đời mơ màng tròn méo, nhìn từ nhiều góc cạnh, một cách thâm trầm, ẩn mật. Nói “nhìn từ nhiều góc cạnh” mà vẫn biết rằng không bao giờ toàn diện. Nói thâm trầm nhưng vẫn hờ hững như không. Nói ẩn mật nhưng vẫn minh bạch rõ ràng.

Rủi thay, qua bao năm dài tháng rộng, giữa bước trưởng thành của những người “tuổi trẻ”, đáng lẽ chúng ta được thuần nhiên hấp thụ những âm thanh chân chính tự nhiên từ những bậc anh tài tư tưởng ấy, thì họ - hành giả “tuổi trẻ” - lại phải chịu sức chi phối tệ hại của những tạp âm “kinh viện” quái ác của muôn vạn quái thai từ thập loại “chân lý” mạo danh. Loại ám khí ấy bủa vây tâm hồn chúng ta, khiến chúng ta ngộp ngạt giữa cõi đời dường như không lối thoát.

Ngồi ù lì trong ao tù chữ nghĩa rập khuôn, vô hồn, mà không hề hay biết. Tháng ngày cứ lặng lẽ trôi qua, tự mãn trong suy tư nghèo đói ấy, cho tới một hôm, bất thình lình chúng ta bắt gặp một luồng tư tưởng sấm sét đánh thức.
Chúng ta vùng dậy, một cách can đảm, công khai bịt hai tai, cương quyết ngăn chận những tạp âm chung quanh chi phối, dứt khoát vứt bỏ loại sách vở từ chương, tự lau chùi gương mặt mốc thếch bao năm, để tự trấn tỉnh lại.

“Tư tưởng chỉ bắt đầu tư tưởng, khi chúng ta lịch nghiệm lĩnh hội được rằng, cái Lý Trí, vốn từ bao thế kỷ được xiển dương xưng tụng, chính nó là thù địch ngoan cố nhất của tư tưởng.” (Martin Hedeigger, Sương Tỳ Hải, Bùi Giáng )

Bấy giờ, cơn mù sương mỏi mệt - trong lòng và ngòai dạ - mới dần dà lũ lượt tan dần. Như mình được lột xác, phục sinh, hồi xuân, hòan hồn, chân tay linh hoạt trở lại, lòng hân hoan yêu đời đằm thắm như buổi mới, như gặp lại cuộc đời thơ mộng như nguyên (sau bao lâu mỏi mòn già cỗi, chết ngất từng cơn – mà cứ ngô ngây tưởng là đang sống).

André Gide mô tả kinh nghiệm thu nhặt trên lộ trình lột xác ấy, dưới hình thức những câu chuyện tình nam nữ, chuyện đời nữ nam, chuyện mà chung qui vẫn là chuyện của ngàn năm dương thế hoạt tồn. Gide, người tư tưởng, bằng trái tim hồn nhiên xuân sắc muôn đời, thong dong mô tả quanh co, sao cho dễ lọt vào tai người, cho lâm ly những trang tình sử, cho rung cảm những trái tim tài sắc, cho gọn gàng nhẹ nhõm bớt những tranh chấp giá trị rối rắm tùm lum gay cấn giữa đôi bờ um tùm cỏ mọc nhị bội song trùng điệp điệp song song của cuộc đời muôn thuở úp mở khôi hài. Trong phong tình cổ lục Truyện Kiều, Nguyễn Du góp nhặt chuyện tình nhưng ắt hẳn không chỉ là chuyện tình. Kể chuyện mười lăm năm lưu lạc nhưng không hẳn chỉ là lưu lạc mười lăm năm. Shakespheare cũng vậy. Và Gide cũng vậy. Chân lý cứ tiềm tàng ẩn hiện trong khói sương mờ tỏ. Xưa, chân nhân nói một lời bao giờ cũng có vài ba ý, gồm năm bảy đường phương tiện, có tác dụng hữu ích cho chín mười cơ duyên ngẫu nhĩ tương phùng. Ai gõ thì sẽ mở. Ai cầu thì sẽ được. Ai nghe thì sẽ thấy.

Một lời chẳng nghĩa là bao
Dẫu lời không tiếng lẽ nào không nghe?
(Bùi Giáng)

Bùi Giáng đã thường lưu ý chúng ta những “mệnh đề phụ” trong các tác phẩm của những nhà tư tưởng chân chính. Trong Kẻ Vô Luân, những “mệnh đề phụ” ấy trải dài từ đầu đến cuối, chỗ nào cũng có thể đọc thấy lấp ló ẩn ngữ tả tình tả cảnh bâng quơ ngậm ngùi. Câu “chuyện”, mà lại là “chuyện tình”, đáo cùng, bày biện ra chỉ là để giúp dễ dàng cho người nghe làm phương tiện hấp thu, thẩm thấu.
Xâm nhập sâu xa đằm thắm tới mức độ nào, dĩ nhiên, tùy thuận thuộc tùy vào nhân duyên giải cấu tương phùng mà độc giả chú tâm. “Cuốn sách thật ly kỳ. Bản dịch cũng thật ly kỳ”.
Bùi Gíang giới thiệu Kẻ Vô Luân một cách bay bướm, đơn sơ và đầy đủ như vậy. Đọc mới thấy. Qủa có đúng như lời.

Từ trang đầu tới trang cuối, mỗi lời mỗi khiến kinh ngạc say mê ly kỳ. Câu văn qúa tuyệt. Chữ dùng qúa khéo. Ý tưởng qúa thâm trầm ẩn mật du dương. Chẳng còn biết đâu là lời hoa của Gide, còn đâu là ý ngọc của Bùi Bê Bối tiên sinh. Cả hai âu yếm quấn quyện vào nhau, hợp nhất bất phân như đôi tình nhân xuân trẻ. Ngay đầu lời tựa, André Gide ly kỳ dẫn người đọc vào một khung cửa hẹp thênh thang:

Cuốn sách này đáng gía bao nhiêu, tôi xin trao cho người với gía đó. Ấy là một Trái Cây chất chứa những tro than chát ngấm. Nó giống như loại Dưa Đắng ở Sa Mạc, mọc tại những vùng khô cằn nung nấu, và chỉ ban cấp cho cơn khát nước của con người một trận cháy bỏng càng thê thảm tàn khốc thêm ; nhưng nằm trên mặt cát vàng (hồng sa) không phải là không đẹp.

Những ai quen dùng loại trái ngọt lai rai, ắt hẳn sẽ dị ứng với loại Dưa Đắng ngọt ngào tàn khốc này. Qủa thực, nó, trái đắng, chỉ thích hợp cho những môi miệng tâm hồn nào từng đã chịu thức tỉnh, nhận ra thực chất giả ngụy của vị giác chủ quan - vốn đã quen thuộc cung cách từ chương khuôn mòn lối cũ. Nó, trái đắng, bây giờ trở thành phương tiện để giải trừ suy tư ám chướng cũ, vừa là cơ hội củng cố tinh thần bất thối chuyển, để tinh tấn trí tuệ, xả bỏ nề nếp suy tư đầm lầy bế tắc, vụt tung chân nhảy bước, lên một đỉnh núi tư tưởng lồng lộng thông thóang hoạt tồn: cảnh trí giải thóat. Bước nhảy? Một bước hay là bao nhiêu bước? Thế nào là một bước, hai bước, ba bốn bước?

Khó ghi rất mực nhưng mà vẫn
Dễ tạc vô ngần há dám quên.
(B.G.)

Hành trình tuy đơn sơ mà đầy thử thách gian nan. Michel, vốn là một học gỉa lâm ly, sẽ thuật lại cho chúng ta kinh nghiệm bi đát của riêng chàng trên dặm trường thơm phức mùi hương bi hùng ấy. Chàng nói:
Tôi từng đã sống cho tôi hoặc ít ra, sống theo ý tôi, kể từ xưa kia tới lúc đó. Tôi đã cưới nàng mà chẳng tơ tưởng gì gì ra cái dạng gì gì ráo ráo, chỉ coi nàng như một bạn đường đồng chí thế thôi, chẳng hề suy ngẫm rằng từ cuộc hôn nhân kia, định mệnh đời tôi rất có thể biến động. Chợt bất thình lình tôi hiểu rằng : bấy giờ là lúc chấm dứt cuộc độc thoại tồn sinh. (Kẻ Vô Luân, trang 25)

Tôi thôi sống vị kỷ vậy. Tôi thôi tự mãn trong khung ngà bác học bụi bặm. Tôi thôi tự đắc với cân đai áo mão hão huyền. Thôi tự đại với huân chương rẻ tiền mà đám đông a dua tung hô hò hét. Từ bỏ… Từ bỏ hết những lụa là mua chuộc của ma qủi bát nháo lai rai… Tôi khởi bước, thử đi về hướng bình minh hồng nhật, thử chạm chân vào mặt đất quê hương, thử tươi cười với người em họ gái, thử nắm tay cà cọ với muôn sắc tha nhân, thử vẫy tay chào muôn màu hoa cỏ, thử mời gọi chân diện mục mình hòa tan vào cuộc đời ả nả tròn xoe, thử nghe thể điệu mà mười phương thập loại chúng sanh chào đón bốn bề. Mới hay, hỡi ôi, tôi đang đứng trước một bầu trời hoạt tồn mới mẻ tân kỳ, bầu trời hân hoan lồng lộng lắm thay. Bầu trời mà đã bao lâu rồi, vì sao tôi đã ngủ quên không biết? Đáy giếng bác học âm u thăm thẳm nào đã chôn vùi tôi trong vô minh qúa lâu ngày như thế. Tôi thức tỉnh, hòan hồn, nguồn mạch thanh xuân chực trào ra lai láng:

Chạm vào những cảm xúc mới, bỗng thấy trong mình rung động, những bộ phận nào trong thân thể chợt xôn xao, những năng lực tiềm tàng nào vốn tịch nhiên thiu thiu ngủ, bỗng giậy mạch trở cơn, vẫn giữ nguyên nguồn thanh xuân bí nhiệm. (Kẻ Vô Luân, tr. 27)

Thế giới vẫn như vậy từ bao đời nay, thế mà bây giờ mới được khám phá. Nguồn mạch thanh xuân vẫn tồn tại trong lòng từ bao lâu nay, vậy mà bây giờ mới được khai thông. Con mắt vẫn mở từ lúc biết lom khom đèn sách tới giờ, vậy mà giờ đây mới được khai mở nhãn quan :


(tiếp theo cột kế bên -->)

BÙI GIÁNG
GIỮA QUẦN TÀI KIM CỔ


biên khảo của QUANG TƯ

Saint-Exupery        Gerald de Nerval          F. Nietszche                   W. Shakespear                   M. Heidegger              Andre Gide            Albert Camus



BÙI GIÁNG KỲ NGỘ ANDRÉ GIDE (tiếp theo)



Ngày hôm sau, vòm trời lồng lộng. Mặt biển có phần thanh bình chút ít. Vài câu chuyện trao đổi càng giảm bớt bối rối. Cuộc hôn nhân thật sự khởi đầu. Tôi cảm thấy dường như vũ trụ doanh hòan đã thay đổi. (tr. 27)

Đây là cuôc hôn nhân giữa tôi và cuộc đời. Cặp mắt tôi đã sáng trở lại, tôi nhìn thấy doanh hòan đã thay đổi, nghe lao xao những gía trị thuộc kiến chấp cũ rụng rơi lả tả, thôi không còn chỗ dựa, buộc phải thóai thác, nhường bước cho những nguồn hân hoan xưa cũ tân kỳ :
- Tất cả những gì xưa kia xui khiến khó chịu, ngày nay đã trở thành hoan lạc vô ngần. (tr. 50)
- Một ngày đến. Một ngày đi ? Một ngày về? Một tia sống tỉnh thức, tôi giống một thủy thủ lưu ly chợt thấy đất bờ. Tôi mở mắt nhìn Marceline, tôi đã mỉm cười được một cái. Tại sao kể ra hết những sự vụ nọ? Điều trọng yếu, ấy là : sự vụ tôi sống còn, trở thành rất kỳ lạ đối với tôi, và bóng ngày mang một màu ánh sáng bất ngờ khôn hàn riêng biệt. Tôi suy gẫm : trước kia tôi không hiểu rằng mình sống. Về đời sống, tôi sắp làm một cuộc khám phá phập phồng. (tr. 38)
-  Cuộc tổng tấn công sẽ nhằm vào tòan khối càn khôn: Một mình tôi sẽ định đoạt hết vũ trụ. Cuộc cứu rỗi tùy thuộc vào một bàn tay năm ngón của riêng tôi. Cuối cùng, tôi nhìn thấy đêm tăm trở màu, ngả sang hồng bạch. Bình minh đã dẫn dắt ngày về. (tr.47)

Nghe có vẻ như tả cảnh, tả tình trạng phục hồi sức khỏe bẽ bai, nhưng kỳ thực là Gide tả cái gì? Tại vì đâu nên chuyện ngủ mê ngủ muội? gây chi cuộc não lòng khốn đốn xưa nay? Ấy chính bởi thói ngu si bác học tự cao tự đại tự mãn vậy:


Ghi Chú Về Sự Ngu Si Bác Học

- Tôi sẽ xin thú thật với bạn cái nỗi ngu si bác học của tôi. (Kẻ Vô Luân, tr. 27)
- Cái kho kiến thức bác học cứ mỗi bước mỗi tỉnh giấc giậy, làm trở ngại niềm vui của tôi. Tôi không thể nhìn thấy một kịch trường Hy Lạp, một điện đài nào, mà không lập thời tái lập nó trong trừu tượng hình dung. Những cuộc lễ xưa, hội xưa đâu rồi? Còn đây chỉ những phế tích điêu tàn. Tôi ngậm ngùi khôn ngoan khôn tả. Tôi ghê sợ tử diệt, tử vong. (tr.79)
- Rốt cuộc tôi đâm ra khinh miệt nơi tôi cái kho bác học vốn ban sơ đã làm tôi hãnh diện. Những cuộc nghiên cứu , ban sơ vốn là tất cả đời sống của tôi, lúc bấy giờ chả còn ra cái dạng gì gì cho đáng, dường như chỉ còn một liên hệ rất phù hoạt với tôi, rất nhân tuần ước lệ với tôi.
- Tôi tự khám phá mình, một con người khác hẳn, một con kẻ khác xa ! ôi xiết bao hoan lạc, tôi sinh hiện tại tồn, tôi tồn sinh tại hiện ở ngòai vòng cương tỏa của những thứ meo mốc bác học nghiên cứu thiểu não khốn nạn kia. Xét theo thể tôi là tôi chuyên nghiệp, thì qủa thật tôi thấy tôi ngu ngu si si, đần đần độn độn. Xét như thể tôi là tôi con người, thì ồ ồ ! tôi đã tự hiểu mình chưa? Tôi chỉ mới chớm nảy sinh, và chưa thể biết mình nảy sinh làm cái loại gì gì. Đó là điều cần phải tìm tòi khám phá. (tr 80)
- Bao nhiêu những kiến thức ngổn ngang chồng chất trên tinh thần chúng ta, bây giờ chợt nứt nẻ toe toét, tróc vảy toe loe như phấn mốc rụng rơi lổ đổ và để lộ ra chỗ này, chỗ nọ, cái màu da thật sự của con người con vật sinh hiện nguyên sơ chân chính vốn từ lâu bị ẩn dấu âm thầm. Từ đó tôi toan khám phá cái con người con kẻ kia, ấy là “cái con sinh vật chân chính sơ nguyên, con người sơ thủy”, cái con người mà Phúc Âm không muốn nói tới nữa. Cái con người mà thảy thảy quanh tôi, nào sách vở, nào giáo sư, nào cha mẹ họ hàng cô bác, và ngay cả tôi nữa, đều đã từng tìm cách trừ khữ đi. …. Từ đó, tôi khinh miệt cái con người con kẻ phụ thuộc nham nhở, giáo hóa nhân tuần, đã được giáo dục vẽ lên trên. Cần phải vùng vẫy cho rụng rơi bao nhiên thứ mốc meo chồng chất nọ. (tr. 81)
- … vừa chạy vừa kêu to, để gọi giậy trong mình : --Một con sinh vật mới ! Một con người con kẻ mới, trong một cõi người ta mới ! Cố gắng duy nhất của tôi, cố gắng kiên trì thuở đó, vậy là tìm cách trừ khử triệt để mọi thứ gì xem ra có vẻ là do giáo dục và đức lý buổi đầu đem lại trong qúa khứ. Vì quyết tâm khinh miệt cái kho bác học, vì quyết liệt khinh ghét cái sở tri thông thái với những phong vận nhà ma, nên tôi không thèm tới viếng Agrigente.
- Làn da rắn rõi không còn ra mồ hôi liên miên nữa, và tự che chở mình bằng sức nóng tự tại ở trong thân.(tr. 88)
- Những kiến thức trừu tượng rỗng tuênh về quá khứ , lúc bấy giờ càng lộ ra hết cái tính chất vô vị hão huyền của nó ra. Cổ lục bên đèn không còn chi quyến rũ nữa. Về cổ lục? Cũ rồi câu chuyện cũ. Và cảo thơm? Không mới nữa bên đèn. Ngôn ngữ học? Sưu tầm sao ủ rũ. Nhà ma ôi ! cửa qủi vẫn hằng hằng… Đờ đẫn thế, ngu ngơ ao tù ngục. Đú đởn gì đún đẩy cuộc khăng khăng? Vùng tơ cỏ nõn nà tuôn một lúc. Giòng tiểu khê một ngọn cũng cầm bằng. Chân đi chữ bát thưa rằng. Mồ hôi lông nách thường hằng thiên hương… Nhưng kiến thức ngu ngơ trừu tượng về qúa khứ bỗng phơi mở hết tính chất hão huyền vô duyên vô cố của nó ra …. Nếu trước đó chả bao lâu tôi vốn từng đã lập lòe lò dò len lỏi theo dấu rêu phong của những thứ lếu láo liên tồn vướng vít nọ, thì lúc bấy giờ tôi lại thấy rằng cũng chính những dấu hiệu kia, những biểu tượng, tượng số tố sơ kia, và tồn thể kho bác ngữ học, liên tồn vấn vít, thảy thảy chỉ còn là một phương tiện ủ rũ lai rai mà thôi. Phương tiện để làm chi như thế? Để mở một cuộc chơi gay cấn khôn lường khương thịnh khinh khiêu khác. Cuộc chơi gì như thế? Mà cần tới cái phương tiện vậy như kia? Các phương tiện kia như vậy? Giúp ta đạt vào sâu trong tinh thể của một mép rìa tồn hoạt của xuất phóng hoạt tồn bất thình lình đã hiển thị trong sát na với xiết bao mùi hương man dại phiêu bồng hoằng viễn cao nhã của sơ khai? Tâm tùy thị hiện thiên nhai. Sát na kỳ ảo nghiêng mày dã man. Ban sơ hoằng viễn khôn hàn. Đã ra như thể cuộc dồn làn cơn? (107)
- Cái thằng cha bác học mù quáng kia, cái thằng đọc sách vùi đầu kia, nó tới xứ này làm cái gì như thế? (183)
- Bài giảng thuyết của anh có một con ma nào nghe ra cái ý nghĩa gay cấn của nó đâu. Thì hà tất phải bận tâm gì cho lắm với hoạt tồn của bọn qủy choai choai. (Kẻ Vô Luân, tr. 183)


Ghi Chú Về Sự Tình Tả Cảnh Mà Không Hẳn Là Tả Cảnh:

- Nàng đi trước, lách mình vào một con đường kỳ lạ, một con đường khác biệt hẳn những con đường tôi từng đã thấy ở bất cứ nơi nào.…….. Con đường đi ngoòng ngoèo, hoặc ngoắt ngoéo. Lúc thoạt bước vào, chúng ta đã lạc mất hết phương hướng, vì một khúc quành thiên thẹo quanh co. Không còn biết từ đâu mà ta tới, cũng chẳng biết tới đâu mà ta đi. (Kẻ Vô Luân, tr. 62)

(“Như Lai giả, vô sở tòng lai diệc vô sở khứ.” Ở đây, càng lộ rõ cái nét ly kỳ của một bản dịch Bùi Giáng kỳ bí)
Phật tại tâm. Phàm phu bất liễu tự tánh, cầu đông cầu tây, ngộ nhân độ xứ nhất.

- Ngày chủ nhật đó, Marceline đi lễ nhà thờ. Lúc trở về, nàng cho biết là nàng có cầu nguyện cho tôi. Tôi đăm đăm nhìn nàng, rồi cố lấy giọng dịu dàng hết sức, tôi bảo : “Marceline, em chẳng nên cầu nguyện cho anh”. Nàng hoang mang hỏi lại:”Vì sao như thế?”. “ Vì anh không thích những sự che chở.” “Anh từ chối hồng ân thiên hựu?” “Nếu chấp nhận, thì mai sau phải đền bồi. Mai sau Thượng Đế có quyền đòi hỏi tri ân. Như vậy là tạo nên những ràng buộc bổn phận. Anh không thích.” Câu chuyện có vẻ như đùa chơi, nhưng cả hai chúng tôi đều âm thầm thể hội tính chất nghiêm trọng của những lời đã thốt. (tr.48)
- Hỡi ôi, nàng luôn luôn sẵn sàng đưa ông Thượng Đế ra để giải đáp mọi thắc mắc khôn hàn. Nàng đâu có ngờ rằng giải đáp theo lối đó, càng xui thiên hạ thắc mắc thêm ra. (53)

“Vô khả, vô bất khả” :

- Kỳ dị thay. Một giọt nước rơi trên bàn chân cũng đủ làm tôi cảm hàn. Một chút nắng cũng đủ xui tôi cảm sốt. Ngày nay tôi vẫn còn mang chứng bịnh qúa nhạy cảm đó. Nhưng lại nhân đó mà hưởng thụ chan hòa từng trận trận bốc tia. Theo tôi nghĩ, mọi nhạy cảm thái qúa, tùy theo cơ thể rắn rỏi hoặc suy nhược, mà trở thành duyên do của hoan lạc tê mê hoặc bực bội bê bối. Tất cả những gì xưa kia xui khiến khó chịu, ngày nay đã trở thành hoan lạc vô ngần. (tr. 50)


(còn tiếp)

Khảo Luận Về Bùi Giáng & Trịnh Công Sơn  -  Nguyen Quang Thanh biên soan
Website:  www.nguyenquangthanh.com   -  tác giả tự trình bày