Nguyen Quang Thanh   biên soạn

EM VÀ TÔI


Mình ơi tôi gọi là nhà
Nhà ơi tôi gọi mình là nhà tôi
(Bùi Giáng)

Bằng chính sinh hoạt trong đời sống của mình, như vậy đó, người bình dân đã lặng lẽ sống những giá trị hợp nhất, tuy hai mà một, tuy một mà hai, phân biệt nhưng không phân biệt; không phân biệt nhưng phân biệt.

Tôi nhìn tôi, tôi nói với tôi, có khi tôi gọi “tôi” là “em”, gọi “tôi” là “mình”, là “người”, như thể tôi có hai, nhưng thật ra tôi đồng nhất là tôi. Trong thơ, chính bản thân ngôn ngữ thi ca (trác tuyệt) là kết quả của sự chứng nghiệm trực tiếp từ đời sống, đã làm sinh động những giá trị thâm trầm của đời sống ngôn ngữ tại xứ miền khó diễn tả nhất cổ kim: “vô phân biệt xứ”, nơi mà các giá trị tuy “phân biệt nhưng không phân biệt; không phân biệt nhưng phân biệt.”

Qua tay Bùi Giáng, ông vua chơi chữ của thế kỷ, ngôn ngữ lại được tài tình khắc họa một lần nữa, làm sống động thêm những giá trị “bất nhị”, “vô phân biệt” ấy.

“Mình ơi tôi gọi là nhà
Nhà ơi tôi gọi mình là nhà tôi”

Tôi gọi tôi là “mình”. Mình là một phần của tôi, mình là chính tôi, là hồn thơ tôi, là chí hướng của tôi. Tôi gọi tôi là em. Em là một phần của tôi, là chính tôi, là hồn thơ tôi, là chí hướng văn nghệ của tôi, là đời sống đạo của tôi.

Em có khóc khi nhìn trong khóe mắt
Thấy một mình người đi lại lang thang
Còn ghì giữ ân tình trong cỏ nhặt
Múa vi vu vì hẹn với truông ngàn
(Bùi Giáng)

Mình ơi, em ạ, tôi ơi, chính tôi ơi, hồn thơ tôi ơi, bản lại diện mục tôi ơi, ..., ta buồn muốn khóc mỗi khi tư lự về mình, về cuộc đời mình.

 "Tôi" với "mình" đã bắt đầu cùng nhau bước, từ ngày nọ tới nay, từ ngày hồn tôi song bước với Nàng Thơ là mình, qua bao lưỡng lự tư lường sóng gió, đã khiến tôi đôi phen lo sợ một ngày bất chợt chúng mình có thể sẽ chia xa.
Con có trắng nhớ nhung trời bữa trước
Con cá xanh tư lự sóng hôm sau
Lòng miên man ta chỉ biết gục đầu

Mình cùng với tôi đã lửng thửng lang thang suốt bao dặm trường văn học gần xa, suốt bao quãng đường ray rứt giằng co giữa vũ bão chính tà, giữa thiện ác tai quái, và giữa những trùng vây ấm lạnh áo cơm, làm cho hoa thơm là mình vẫn không nguôi vất vả với tôi. Tôi hiểu mình mồn một, một loài hoa lừng vang ắt hẳn, một hương màu bất nhị giữa dương gian, một trường thi bát ngát giữa sương khói cuộc đời, là báu vật của muôn thuở. Lòng tôi rất muốn lai láng vung rãi hạt giống này cho mầm chồi tốt tươi nảy nở khắp nơi trên trái đất, khắp nẻo trong lòng người.

Nhưng quái thay, khi tôi chan rưới lai rai, thiên hạ vỗ tay tán thưởng. Còn khi tôi mưa móc tràn trề, thì bốn bề ngoảnh mặt dị nghị rằng tôi tỉnh tôi điên. Chưa biết tới bao giờ tôi mới rạch ròi công khai giải tỏ hương sắc mình cho cỏ cây thập loại được vui hưởng chung cùng. Niềm vui hương sắc ấy, tôi vừa đang chôn kín đây, tận đáy lòng sâu thẳm, và cũng đã thưa thốt ồn ào giữa chớp biển mưa nguồn, nhưng có vẻ như ít có hươu nai nào biết, chẳng mấy gà vịt nào hay.

Nói tôi chốn kín nó sâu thẳm, nhưng thật ra là chẳng chpon6 kín, trái lại tôi hời hợt đến nỗi mà, niềm vui kia đã tỏa lộ tùm lum trên dáng dấp bề ngoài của một người điên, gọi là “một ngườiđiên rực rỡ”. Ôi niềm vui và nỗi buồn, cặp kè nhau chồng chất thời gian trên mái tóc nhuốm màu, trên ánh mắt trào lệ hào hoa.

Tóm tắt một cách khác, rằng tôi buồn khổ vì đang sở hữu một niềm vui quá lớn, quá màu mỡ phì nhiêu, quá hào phóng tràn trề, rất sẵn sàng ban phát cho cỏ lá bốn bề, nhưng cỏ lá chung quanh liên tục vô tình chẳng biết, hoặc cố tình chẳng hay. Vì vậy, thế rồi, tôi đành lòng một mình  ngao du, tôi cứ để hồn mình tự trào vọt những hoa thơm cỏ lạ, cứ để lòng mình tuôn đổ những giòng điệu nước mắt trớ trêu, giữa những nhòa phai nẻo đời lạc lối. Thương mình lắm em ạ. Thương em lắm tôi ơi.

Em có khóc khi nhìn trong khóe mắt
Thấy một mình người đi lại lang thang
Còn ghì giữ ân tình trong cỏ nhặt
Múa vi vu vì hẹn với truông ngàn
(Bùi Giáng)

Người ta không biết quí cái thật. Họ vứt bỏ ngổn ngang những chân giá trị, suốt cổ kim đây đó Động Tây. Anh tiếc quá. Lặng lẽ góp nhặt một mình. Anh đi vi vu giữa truông ngàn hò hẹn.
Anh đứng lang thang trong ánh mắt u hoài. Kia là hoa thơm Shakespeare. Kìa là cỏ lạ André Gide. Đây là linh hồn Khổng Tử. Ấy là huyết mạch Thích Ca. Nào văn học, nào triết học, nào kim nào cổ, nào Đông nào Tây. Anh liền tay góp nhặt, đem về cho đồng nội thưởng lãm, cho thành thị trầm trồ. Anh hy vọng vậy. Nhưng anh thất vọng vậy. Vì đồng nội lam lũ đui mù. Vì thành thị tất bật câm điếc.
Anh tiếp tục ca hát một mình, từ hoàng hôn nọ đến bình minh kia, giữa đêm trường sa mạc vắng lạnh tiếng người.

TRƯỚC KHI
Trước khi về chín suối
Em xin gửi đá vàng
Của trăm năm buồn tủi
Về trở lại nhân gian
(BG)

Trong bài thơ này,  "Anh" Bùi Giáng gọi chính mình là "Em". Hoặc là BG cũng muốn nhắn nhủ với EM thế gian, những người sẽ về chín suối như anh, rằng, tất cả ai người ai kẻ các EM rồi cũng sẽ tay không về chín suối như vậy, sẽ phải vui lòng gửi tất cả những trăm năm buồn tủi về trở lại cho nhân gian buồn tủi đó thôi. Đừng mang nặng tham lam mà làm gì, phù du đời em ạ, vô minh ạ, EM ơi.


NGUYEN QUANG THANH

PHẦN 1: KHỞI ĐỘNG


ĐI TÌM KIẾM MỘT CÁI GÌ


Đi tìm kiếm một cái gì
Tìm hoài chẳng được mất thì giờ suông
Mất suông ngày tháng tròn vuông
Mối buồn gặm nhấm mất luôn một đời
(Bùi Giáng)

Tìm kiếm lẽ phải. Tìm kiếm chân lý. Tìm kiếm đạo. Miệt mài tìm kiếm tới gần cuối đời, mới bật ngửa ra, giật mình nhìn thấy cái sự thật rằng: chẳng có lẽ phải thuần túy giữa đời, chẳng có chân lý trong suốt giữa thế gian, chẳng có đạo tói thượng giữa cuộc biển dâu bất định đau lòng.

Hóa ra, xưa nay lặn lội hoài công đi tìm cái mà thật ra không có. Hóa ra, khi đi tìm kiếm mới sáng mắt ra, thấy rằng cái mà mình định tìm thật ra không phải là cái mà mình định tìm. Do ở chỗ mình hiểu nhầm cái ngôn từ mà ra. Cuộc đi tìm là một cuộc đi giữa đời, là đạo giữa đời. Khi đi tìm như vậy, dọc đường nhìn thấy những thị phi bày biện, những phải trái ràng buộc, những đúng sai đèo bòng, những đẹp xấu phô bày nhị bội, ấy ấy, ấy là thấy chân thấy thiện thấy mỹ, và thấy phi chân phi thiện phi mỹ. Cứ đi qua mỗi chặng đường, nhìn lại, lại thấy cái thấy vừa qua ấy là cái KHÔNG vắng lặng. Nó, nó không thật là chân, không thật là mỹ là thiện. Nó, nó không thể nói một lần cho tất cả, nó không thể vạch một đường cho vạn lối ngõ con đường. Cho nên, cuối cùng cũng không biết là mình có tìm được gì hay không tìm được gì. Cái được ấy hình như là không. Nhưng trong cái không vẫn hình như là có. Ôi, chẳng có lối ngõ phân biệt tách bạch như mình dự tưởng.

Thế giới lâu đời, đầy dẫy những "giá trị" hão huyền do hằng triệu những con mọt sách vẽ vời. Họ vẽ những hình thù mà chính họ không hiểu. Những người chung quanh thì vì lệ thuộc họ nên phải vâng dạ nghe theo. Sự mê muội kéo dài triền miên trong sinh hoạt xã hội suốt bao thế kỷ. Nạn nhân là những con người thân phận mà thường tự “dễ dãi” với chính lòng tự trọng của mình.

Yên ngủ như thế đã lâu, rồi một hôm bỗng nhiên cảm thấy đầu óc rung chuyển, tâm hồn lắc lay, ý chí tự do của một “cây gậy biết suy tư” bất chợt được đánh thức. Hỏi:
Nguồn cội là vì đâu? Để làm gì mà tôi có mặt trên trái đất? Rồi sẽ đi về đâu? Vì sao con người lặp đi lặp lại sinh hoạt một đời bằng những mục đích có ý nghĩa giả vờ mà vẫn say sưa tưởng thật? Vì sao vẫn loanh quanh tự dối trá ý nghĩa của đời sống mình? Lẽ nào đời sống hoàn toàn vô nghĩa? Lẽ nào đời sống bế tắc trước sau? Có con đường nào chân thật dẫn tới việc giải thoát khỏi vòng mê muội luẩn quẩn hay không?

Lòng hối thúc mãi, buộc phải ra đi. Đi tìm cái giá trị đời sống mà mình đã vô tình đánh mất. Đi, quyết phải lên đường. Bốn bề thúc giục lên đường tìm kiếm. Quyết đi tìm những “bờ bến lạ” giữa biển dâu im lìm lận đận đã bao ngày.

Bờ bến lạ ấy, nghe nói lộng lẫy tinh anh vang lừng lắm. Quanh năm vũ hội. Vạn vật ca vui tưng bừng từng khoảnh khắc trong ngày, từ hừng đông này cho tới tận rạng sáng hôm sau. Phiền Não thành ra là câu chuyện phiếm, người ta chỉ dùng để hồi tưởng những kỉ niệm ngày xửa ngày xưa, vào những lúc mà chúng ta gọi là trà dư tửa hậu. Nhưng họ tuyệt nhiên không vui chơi sa đà đến nỗi quên luôn hậu thế. Họ vẫn nhớ thương chúng ta, và dành thì giờ cho công việc tái tạo bờ bến bên này, bờ bến mà từ đó họ từng đã ra đi. Họ sáng tạo trong khi khiêu vũ, cho nên tuyệt tác của họ gởi về cho chúng ta bao giờ cũng trầm bỗng nhạc điệu du dương. Điều gì bên đây chúng ta cho là xung khắc rất mực, thì bên ấy, họ hóa giải tài tình, và dìu nó đến bắt tay nhau thân thiết như chưa từng cừu hận. Họ thong dong như phi hành gia trong khoang vô trọng lực. Không như chúng ta thường hấp tấp vội vàng, chao đảo, bất định, vì bị chi phối bởi vô số lực hút áo não chung quanh.

Họ vương giả và phóng khoáng, sẵn lòng ban cấp cho chúng ta phương tiện đoàn tụ, nhưng chúng ta thường vụng về khi lèo lái con thuyền giữa trùng khơi, khiến cơn sóng gió vô minh tiếp tục đẩy đưa vùi dập, mất phương hướng. Một số người ý thức việc lạc lối, tự phát tâm cầu cứu bàn tay định hướng một lần nữa. Một số khác thì năm lần bảy lượt ngủ mê, yên định giả tạo tại một hải đảo xa lạ tình cờ, ngụy tín rằng đây đích thị là vùng đất muôn màu hứa hẹn ra hoa.

Bùi Giáng, người thông thạo những nguồn cơn của các văn nhân thuộc thế kỷ trước, ông còn là người có nhiều kinh nghiệm đoạn trường của thế kỷ này, thế kỷ của chúng ta đang sống, hy vọng biện pháp và ngôn ngữ của ông dễ bề cho chúng ta thọ nhận hơn là trực tiếp thọ nhận từ kinh điển của các bậc hiền nhân xưa cổ xa xôi.

Hãy thử lên đường, thử xem sóng gió trong lòng sẽ đưa thuyền mình đến bến bờ nào, thiên đường hay địa ngục. Nếu thành công, có thể sẽ được thiên đường. Còn nếu thất bại, sẽ chẳng mất mát gì cả, mà vẫn còn nguyên vẹn cái cõi bờ địa ngục mà chúng ta đã từ lâu trì thủ nơi này: địa ngục trần gian. Nhưng mỗi bước đi trên trần gian hôm nay không còn là bước đi bữa trước. Bước đi bây giờ là bước đi của Nguyễn Du Nam Hải Điếu Đồ mà Bùi Giáng chu du:

Nam Hải Điếu Đồ
Kỳ tâm tịch tĩnh
Trụ vô ngại xứ
Tâm du hư không nhi bao hàm vạn tượng
Hằng hằng tham dự nhi vĩnh tuyệt hồng trần


NGUYÊN QUANG THANH



KHẢO LUẬN VỀ BÙI GIÁNG & TRỊNH CÔNG SƠN
* Để làm ấm lại trái tim đã nguội lạnh
* Để làm sống lại bộ óc đã xơ cứng
Khảo Luận Về Bùi Giáng và Trịnh Công Sơn  -  Nguyen Quang Thanh biên soạn
Website: www.nguyenquangthanh.com  -  tác giả tự trình bày
Thi Ca Tư Tưởng  Bùi Giáng