Niềm Vui Ẩn Mật Trong Văn Thơ Bùi Giáng
NGUYEN QUANG THANH biên soạn
KHẢO LUẬN VỀ BÙI GIÁNG & TRỊNH CÔNG SƠN



“Hỡi kẻ thuộc hạ thân yêu, ta đã mở chiến dịch này. Ta đã dàn trận địa nọ, là vì nữ vương Ai Cập; và vì nữ vương - mà trái tim của nàng, ta tưởng ta giữ được, bởi vì nàng giữ được trái tim ta, một trái tim, nhân vì là của ta, mà chinh phục được hàng ngàn ngàn trái tim khác và giờ đây thảy thảy tan rã xa biệt hết rồi – nữ vương đó, Eros ạ, đã trao qua đổi lại lá bài với Caesar, mà chơi trò gian manh đó, mà nhận chìm vinh hiển của ta, làm nên thắng lợi cho một tay địch thủ…”
(W. Shakespeare, Trăng Tỳ Hải, Bùi Giáng dịch)



GIAI NHÂN TÀI TỬ NGẪU NHIÊN



Loài người, trong đó có giai nhân và tài tử, là sản phẩm ngẫu nhiên của vô số nhân duyên tác hợp mà thành. Người văn chương là do nết đất, kẻ thông minh là do tính trời, nàng một tòa thiên nhiên lộng lẫy lừng hương, thảy thảy là do bao nhiêu cái ngẫu nhiên lồng lộng liên tồn nội ngoại bao đời nối tiếp nắng sương mà thụ phấn ra hoa.

Sinh ra tôi, nếu tôi xấu xí ngu đần, lần khân si độn, thì nào có phải do lỗi tại tôi đâu, nào phải do tôi không biết cách sinh thành đâu. Nếu tôi kém thông minh, nếu tôi thiếu vuông tròn mười phân vẹn mười, thì nào phải là lỗi do tôi vụng về chẳng biết chọn lựa cái noãn châu tác hợp, cái cồn hoa nách lá cưu mang, cái giờ khắc chào đời, cái cửa ngõ lọt lòng sinh hạ, sao cho đủ nhân duyên tác thành cái tôi tốt đẹp hơn cái tôi hèn yếu bất hạnh xấu xí thế này đây, nào phải lỗi do tôi đâu, phải không? Ngẫu nhiên mà nên tôi không đẹp vậy.

Và nếu sông dài biển rộng nối tiếp đãi lọc và rồi tựu thành tôi như là một giai nhân sắc nước hương trời như thế này, thì cũng đâu phải do tôi tự thành tựu đâu, phải không? Tôi giai nhân, tôi mây thua nước tóc, tuyết nhường màu da, hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh, khiến ruộng đồng thổn thức, xui cỏ hoa rạo rực, làm cho trăng gió ngẫn ngơ, phố thị lừng vang, khe mương chấn động, nghĩa là mười phân vẹn mười tài sắc,…, thì đâu phải do chính tôi làm nên, đâu phải vì tôi am hiểu sự đời và khéo léo chọn lựa cái thể điệu lọt lòng me, chọn lựa giờ khắc chào đời trúng tiết gió mưa, thuận hòa trời đất, phù hợp thời điểm lịch sử gì gì đâu. Thảy thảy đều ngẫu nhiên ngẫu nhĩ mà thành cá thể tôi là tôi thế này đây.

Thật. Tôi nào có biết gì đâu sự việc cái gì thụ thai tôi. Vì sao mà thụ thai tôi. Do ý chí tươi tốt màu mỡ tráng lệ tươi sáng chí minh hiền triết nào mà thụ thai tôi, cái chủng tử mà sau này sẽ trưởng thành một tài tử lẫy lừng hoặc một giai nhân lừng lãy? Vì sao mà thành? Tôi không biết!

Tôi hoàn toàn không được hỏi ý kiến trước khi thụ thai tôi, trước khi chào đời tôi. Chẳng ai hỏi tôi muốn được thụ thai không. Thế mà tôi thành giai nhân. Thế mà tôi thành tài tử. hoặc thành hiền triết, thành anh hùng, thành vua chúa, thành thánh thần, thành trí dũng hơn người, hoặc thành kẻ hèn hạ, kẻ ngu si, xấu xí… Thật ra tôi có công cán gì lắm đâu. Hoặc tội lỗi gì đâu. Tôi có chủ động tự làm cho mình trí dũng hơn người đâu, tôi có nặn đúc mình cho vẹn mười tài sắc đâu!

Vậy mà người đời vẫn nhắm nghiền mắt mà tung hô ca tụng gã này như thể gã đã có công tạo ra chính gã, ca tụng rằng gã đã có công lao lớn lắm là thằng tự đẻ ra mình. Và người đời cũng bất công khi khinh miệt kẻ kia, chê bai kẻ nọ, cái kẻ mà tài hèn đức kém, hoặc xấu xí ma chê quỉ hờn,…, chê bai y như là họ có lỗi gì lớn lắm vậy, như thể họ tự chế tạo ra cái xấu xí của họ vậy.

Tất cả đều vô tội. Tất cả đều là ngẫu nhiên. Tất cả đều tương đối. Tôi không nên, và không đáng để vỗ ngực tự hào. Tôi giỏi, chẳng phải là do tôi tự giỏi. Tôi đẹp, chẳng phải là do tôi tự đẹp. Tôi xấu, cũng đâu phải do tôi tự xấu. Vì vậy, người chẳng nên khen chê tôi. Và vì vậy, tôi không nên nhận những thưởng phạt mà người nhắm vào tôi.



AI TÁC NHÂN
VÀ AI LÀ NẠN NHÂN CỦA BI KỊCH



Sinh hoạt của cuộc đời muôn thưở vẫn cứ vây quanh hồn phách của giai nhân. Tòa thiên nhiên ấy vẫn là trung tâm của mọi vũ bão giông gió cuộc đời. Không phải nó chỉ gây vũ bão trong sinh hoạt cơm áo hằng ngày không thôi, mà nó còn chi phối mọi loại sinh hoạt, trong đó có cả những sinh hoạt tinh thần “bất khả xâm phạm”.

Sự thật khó nghe ấy thường bị né tránh, không được nhìn nhận trên lý thuyết, và được thay thế bằng những tên gọi dễ nghe khác. Còn trên thực tế, nhan sắc, nó vẫn mặc nhiên chi phối mọi sinh hoạt của loài người và ăn sâu vào tìềm thức loài người. Ăn sâu đến nỗi, ví dụ, khi con người tô điểm cảnh thiên đường tưởng tượng – để tự mê hoặc, hoặc ru ngủ người khác – họ đã vô tình mô tả thiên đường ấy bằng những hình ảnh có sức hấp dẫn của những cô gái đẹp.

Nói “họ đã vô tình”, vì họ không hề hay biết rằng họ đã mô tả một giá trị đảo nghịch với giá trị mà họ định mô tả. Cái họ đã mô tả không phải là cảnh thiên đường, mà chính là hình ảnh địa ngục, hình ảnh của sân si, của mê muội, của tội lỗi.

Quái ác thay, họ tưởng rằng thánh thần cũng mê cuồng như họ, nên họ rất thành khẩn dâng nạp những cô gái đẹp bằng xương bằng thịt – qua dàn hỏa thiêu, hoặc thả trôi sông, hoặc làm mồi cho thú dữ -- để “ tế thần tế thánh”, những thần thánh do đầu óc mê muội của họ tưởng tượng mà ra. Chỉ riêng sự mê lầm tồi tệ này đã dẫn đến biết bao đau đớn bao đời nay rồi cho thân phận của người phụ nữ.

Người ta cứ liên tiếp "vô tình" hàng bao nhiêu năm nay, cứ xem phụ nữ như một món tế thần, xem phụ nữ như là vật sở hữu của "anh hùng". Thử nhìn những xung đột từ trong xóm nhỏ tới xung đột ngoài thế giới to hơn như những cuộc chiến tranh thế giới. Chiến tranh xuất hiện thiên thu vạn đại, mà không cuộc chiến nào, từ ngắn tới dài, từ cá nhân dến cồng đồng, mà thiếu vắng sự chi phối ngấm ngầm (hoặc công khai) của hình bóng phụ nữ (với vai trò là nạn nhân). Khi ẩn lúc hiện, đều có bóng dáng của nhan sắc tham dự vào nguyên nhân chính, cho dù đàn ông họ có ngụy biện bằng hàng trăm nghìn nguyên nhân lý thuyết đẹp đẽ thuận tai khác.

Trong cơn cô đơn khốc liệt giữa vũ trụ không lời, loài người tìm đến tình dục để khỏa lấp nỗi cô đơn. Người chinh phục người để thoát khỏi mặc cảm tự ty. Người bước lên phía trước người, chà đạp người, để chứng minh mình là người chiến thắng. Khi nó vượt quá một giới hạn nào đó, một cách rất vô tình, tình huống này trở thành mầm mống của chiến tranh. Người nhan sắc cô đơn đã nhẹ nhàng xô đẩy kẻ cô đơn háo sắc hành động. Gươm dáo ồn ào, động binh rầm rộ, với “mục đích” ngụy biện nào, với “lý do” phô trương nào mặc kệ, thì động cơ lặng lẽ âm thầm vẫn là nhan sắc: người muốn được nữ nhi thán phục và qui phục anh hùng.

Anh hùng, họ bóp trán đặt định luật pháp nghiêm khắc, ràng buộc để khống chế quyền lực đối thủ (đàn ông với nhau), và ràng buộc, ngăn cấm, khoanh vùng sinh hoạt của phụ nữ, thu hẹp phạm vi tư do của phụ nữ, cốt chỉ để thỏa mãn lòng ham muốn độc quyền hoặc chia phần – để sở hữu phụ nữ. Đó là thước đo vinh hiển phú quí của quí ông anh hùng trong lịch sử cổ kim.

Nhưng chẳng ai dám thú nhận sự thật chua chát dễ thương ấy. Họ ngụy biện đủ cách để che dấu tật xấu đáng mếm ấy. Họ ngụy biện tràn lan. Ngụy biện tài tình, lâu đời lâu kiếp, thâm nhập, bám cứng vào máu tim óc não, đến nỗi những luật tắc xã hội ngụy biện ấy đã biến thành những “giá trị” mực thước! Trường hợp xã hội phụ nữ bị giám sát nghiêm khắt dưới thời ... (nói ra là đụng chạm) là một thí dụ có vẻ ít đụng chạm nhất.

Dù là trong xã hội cởi mở hay hà khắc, sức mạnh của thuyền quyên quả đã đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tính khí thất thường của đàn ông thêm thất thường. Hoa Ngõ Hạnh, Trăng Tỳ Hải là những thí dụ sống động. Sắc đẹp, tình yêu, tình dục, nó trói buộc đàn ông vào trong cái toàn thể vừa hữu hình vừa vô hình đó. Tính khí thất thường của Othello và Antony bắt đầu trổi dậy. Tính khí ấy dẫn tới hằng loạt hành động, và rồi làm liên lụy đến những người đang sống chung quanh lúc bấy giờ. Hậu quả của những hành động ấy không hạn chế ở trong thời điểm bấy giờ không thôi, mà nó còn kéo dài đến những sinh hoạt của nhiều thời đại kế tiếp, và dây dưa cho đến tận ngày nay. Nó còn truyền tiếp luẩn quẩn đến vô cùng. Người ta nói: “Nếu cái mũi của Cleopatra ngắn đi một chút thì cục diện thế giới thay đổi.”

Ai là tác nhân? Và ai là nạn nhân của bi kịch loài người? Người như thế là có tội? Mà thật ra là vô tôi. Vô tội nhưng đúng là có tôi. Thế nào là có tội? Tội là gì?, Và nếu tiếp tục hỏi, tiếp tục trả lời, thì lập tức thấy con người chẳng hề có tội lỗi gì nữa cả. Tất cả đều là nạn nhân của bóng tối. Ôi cái tội lỗi hồn nhiên ta bà đáng thương của con người vô tội!

Người sống trên trần gian là một đoạn khúc của cà trường giang vô thủy vô chung, là một con sóng của cả triều sóng không bờ không bến, là một lằn chớp xuất hiện trong thời gian và không gian của vũ trụ vô cùng. Mỗi sinh vật trôi qua trường giang gồm những giai đoạn chưa sinh ra, sinh ra, và rồi chết đi. Chết đi là đi vào hạ lưu, là lặng lẽ tham dự tiếp đoạn sau – trước – tả - hữu của bản trường ca phù phiếm vô cùng vô tận.

Trời đất sinh ra mình.  Có mình hay không có mình cũng vậy thôi. Mình hiện diện hay vắng mặt trên đời, thì cõi đời cũng lặng – lẽ - ồn – ào vậy thôi. Mình hiện diện ngẫu nhiên cũng như bao nhiêu cái ngẫu nhiên không hiện diện. Bao nhiêu con người đã chẳng bị-được sinh ra, đã ngẫu nhiên không hiện diện. Những “người” khiếm diện ấy họ có mất có được gì gì đâu. Một chút cơ duyên ngẫu nhiên thay đổi, là sự hiện diện của tôi hôm nay đã không xảy ra. Hoặc có xảy ra như một người khác, hoặc một cái vật cái đồ khác. Người khác ấy ắc hẳn chẳng phải là cái tôi hôm nay. Những người chưa hình thành, những kẻ không hình thành ấy, “họ” không hình thành cái gọi là người, thì “họ” có thể hình thành cái khác chăng : hoặc không khí, hoặc bụi bặm, hoặc cỏ lá, hoặc ruồi muỗi chẳng hạn? hoặc là “họ” không hình thành gì cả. “Họ” thuộc thế giới vô thể?

Hữu-thể-người, với sinh tử bâng quơ trăm năm này, do đó chẳng có lý do gì hãnh diện sung sướng tự đắc hơn vô-thể-người ấy. Buồn vui, hơn thua, còn mất,…, đó là tâm trạng thường tình của con người vốn đã “bị” (hoặc được) làm người trong cõi. Đó là phản ứng của bản năng làm người. Tình cảm “ vớ vẩn lai rai gay cấn” ấy chỉ có ý nghĩa với chính mình, với đồng loại mà thôi, chứ chẳng có mảy may ý nghĩa lớn lao gì đối với mục-đích-vô-mục-đích của tạo hóa, của càn khôn vũ trụ không lời. Tất cả là tác nhân, tất cả là nạn nhân. Tất cả đều không lời.


NGUYEN QUANG THANH


Mời đọc Othello và Antony với Bất Ba Đào Nhan sắc
KHẢO LUẬN VỀ BÙI GIÁNG VÀ TRỊNH CÔNG SƠN  -  NGUYEN QUANG THANH biên soạn
Website:  www.nguyenquangthanh.com     -   tác giả tự trình bày
Niềm Vui Ẩn Mật Trong Văn Thơ Bùi Giáng

ÔNG TRỜI CHỊU THUA
Bây giờ tôi rất có quyền
Hỏi ông trời: chớ thuyền quyên là gì?
Mà nhân gian nhờ ly bì
Từ thiên thu tời tám kỳ càn khôn
Trời rằng ngươi rất có quyền
Hỏi như rứa đó… nhưng…
- Nhưng sao?
- Nhưng ta không đủ thẩm quyền đáp đâu
(Bùi Gáng)
1. Giai Nhân Tài Tử Ngẫu Nhiên
2. Ai Tác Nhân và Ai Là Nạn Nhân của Bi Kịch
Sống sau Shakespeare hơn ba trăm năm, đọc lại Shskespeare, ta mới đủ thì giờ dâu biển để mà hiểu rằng trên mặt đất ngày nay mọi con người, mọi dân tộc , cùng “ sống” cái thảm kịch Desdemona và Othello.
(Bui Giang, Tựa, Hoa Ngõ Hạnh )