Niềm Vui Ẩn Mật Trong Văn Thơ Bùi Giáng
NGUYEN QUANG THANH biên soạn
Trăng Tỳ Hải
KHẢO LUẬN VỀ BÙI GIÁNG & TRỊNH CÔNG SƠN
“Hỡi kẻ thuộc hạ thân yêu, ta đã mở chiến dịch này. Ta đã dàn trận địa nọ, là vì nữ vương Ai Cập; và vì nữ vương - mà trái tim của nàng, ta tưởng ta giữ được, bởi vì nàng giữ được trái tim ta, một trái tim, nhân vì là của ta, mà chinh phục được hàng ngàn ngàn trái tim khác và giờ đây thảy thảy tan rã xa biệt hết rồi – nữ vương đó, Eros ạ, đã trao qua đổi lại lá bài với Caesar, mà chơi trò gian manh đó, mà nhận chìm vinh hiển của ta, làm nên thắng lợi cho một tay địch thủ…”
(W. Shakespeare, Trăng Tỳ Hải, Bùi Giáng dịch)



TRĂNG TỲ HẢI


Phơi bày dàn trải bi hài kịch của xã hội loài người, Trăng Tỳ Hải là một tấn tuồng dâu biển mà bất cứ người xưa người nay nào cũng có thể tìm thấy cho mình ít nhất một vai diễn nhập thần trong ấy. Nếu không in hệt trọn vẹn mọt vai từ đầu đến cuối, thì cũng trà trộn năm bảy phần lác đác đó đây trong từng tình huống, vào mỗi giai đoạn, của ít nhất là vài nhân vật.

Bản chất con người đông tây kim cổ giống nhau, tâm tình con người muôn đời chẳng khác, dẫn tới những đoạn trường vui buồn sướng khổ tự thủy chí chung, đáo cùng, cũng na ná như nhau giữa hý trường tồn hoạt.

Chẳng những riêng tồn hoạt cá nhân, mà hoạt tồn của toàn xã hội cũng lai láng chan hòa đầy đủ cả nước mắt khôi hài và nụ cười bi ai thảm thương như thế. Dù cười hay khóc, nấc nghẹn từng cơn hay lu bù toàn cuộc, thì cũng đều chỉ là trò vui chơi đú đởn. Chớ ngại ngần tham dự, đừng ngượng ngùng từ chối tham gia.

“Nếu cái mũi của Cleopatra ngắn đi một chút thì cục diện thế giới thay đổi”. Có những trò chơi mà tác động của nó có vẻ chỉ thu hẹp trong giới hạn không gian và thời gian nào đó. Nhưng cũng có những trò chơi mà hậu quả của nó rành rành ảnh hưởng lan truyền tỏa rộng thâm thiết đến muôn người, muôn thuở, từ đó về sau.

Giữa biển đời mênh mông, sóng lành sóng dữ tác tạo biến hóa khôn dò, thuyền may bè rủi cứ lênh đênh trôi dạt ngẫu nhiên, lúc vịnh nhỏ thái bình, khi tỳ hải gió giông, và tới lượt nó, tiếp tục tạo ra những đợt sóng cát hung mới, giao thoa với muôn ngàn nguồn sóng thiện mỹ chân khác chung quanh, và làm nên vẻ đẹp liên tồn hương sắc của biển dâu bất tuyệt (không dứt). Sở dĩ chẳng dừng, cứ chảy mãi, ấy là nhờ sự tham gia tác thành của cái động cơ vĩnh cửu – tình yêu lá hoa cồn – mà Antony và Cleopatra là những đại diện xứng đáng cho vẻ đẹp sáng tạo bất hủ của con tạo.

“Tuổi nàng càng cao, dung nhan nàng càng lộng lẫy, thời gian không làm cho nàng úa éo da thịt hây hây, và thói quen kề môi áp má không làm cho bớt quyến rũ cái lò hấp dẫn vô hạn của nàng đâu. Những người đàn bà khác ban cho ta một lần hương sắc thì làm ta thoả mãn ứ hự ngay. Còn nàng ta mỗi phen cho ai hít phải cái hương nồng thì như càng đốt cái cơn thèm khát cho sôi bỏng lên thêm. Nàng càng cho ăn, ta càng thêm đói. Nàng càng cho bú, ta còn mãi mãi muốn bú đến thiên thu. Những cử chỉ, những hành động bê bối nhất nơi nàng cũng vẫn có sức hấp dẫn kỳ dị cho đến nỗi các ngài thánh sống cũng phải cầu phúc muôn năm cho nàng lúc nàng nổi cơn hiện sinh lếu láo.”
(Trăng Tỳ Hải, tr.100)

MOECENAS- Nàng ta là một phi phàm nương tử, hấp dẫn vô song? Có thật như lời đồn chấn động trong suốt cõi thanh lục hà sơn?

ENOBARBUS – Lần sơ ngộ với Antony xưa kia, trên giòng sông Cydnus, nàng đã nắm trọn cái trái tim Antony, và xếp đặt nó nằm đâu đó trong cái mảnh hồng quần suốt trăm năm sau chàng nhớ.


Theo tinh thần luận lý “chân thiện mỹ” truyền thóng, vốn âm thầm dạy bảo chúng ta lâu nay trong giáo khoa trường lớp, rằng là “tài sắc vẹn toàn” chẳng hạn, chúng ta dễ mường tượng một người phụ nữ có sức thu hút lâu bền “chân thiện mỹ” như thế ắt hẳn phải là người không những chỉ đẹp làn da ánh mắt, mà còn là người vẹn toàn bốn bề mai cốt cách tuyết tinh thần công dung ngôn hạnh song song. Nhưng không, chúng ta lầm lớn! Sự thật dường như không những chẳng phải thế, mà còn ngược lại là thế.

CLEPPATRA. Tìm xem ngài hiện ở đâu, những kẻ nào cùng ngài đàm luận, ngài đang làm gì. Và cố nhiên là: Ta không phái ngươi đi. Chớ để cho ngài ngờ gì hết. Nếu thấy ngài ủ rũ, hãy bảo ngài rằng ta đang múa hát ca ngâm. Nếu thấy ngài sầu, hãy bảo rằng ta đang xoay tít tưng bừng như thiên hoa loạn trụy. Nếu thấy ngài vui, hãy bảo rằng bất thình lình ta nhuốm bệnh. Nếu thấy ngài hớn hở, hãy bảo ngài rằng ta đột ngột đứt ruột từng cơn…

CHARMIAN – Tâu Đức Bà, bề dưới trộm nghĩ, nếu đức bà yêu ông thật não nùng thiết tha đến thế, thì quả thật đức bà không theo đúng cái phương sách ép buộc ông đền đáp tình yêu tha thiết cho bà

CLEOPATRA – Thế ta phải làm sao cho phải? Ta không làm gì là cái phải làm?

CHARMIAN – Bà phải nên như thế này: Trong mỗi sự việc, đều nhượng bộ ông tất cả. Đừng cản trở ông trong bất cứ sự gì.

CLEOPATRA – Mày bày vẽ thế là ngu xuẩn đó. Mày chỉ dẫn như một con ngốc. Coi tề ! Làm như rứa thì có mà đi đời của cải nhà ma.


Nghệ thuật khiêu vũ đỏng đảnh điêu luyện ấy, khôn ngoan nết đất thông minh tính trời ấy, lạ lạ quen quen thay, đã lung lạc, đã thu hút Antony mãnh liệt, bất kể chàng chưa biết hay đã biết rành mạch rằng nàng, theo nhận định của chàng về sau, là chẳng đoan chính thùy mị nhu mì gia giáo thủ tiết chính chuyên gì gì cả.

ANTONY – Còn nường trước khi ta gặp nường, thì nàng đã nữa phần nguyệt hoa tơi tả. A! Thế thì té ra ta đã bỏ tàn rơi một cái gối dịu mềm tại La Mã, không đoái hoài tới trong những cuộc rùn rẫy ái ân, thế thì té ra ta đã khước từ không vào cuộc chịu chơi với một trang kim cương tuyệt diễm đức hạnh đờn bà đẻ ra những cái những con bậc tài danh, nền phú hậu văn chương nết ngọc, thông minh tính ngà, thế là té ra ta đã phũ phàng với tào khang để chan hòa ái ân với một con heo nái. Một con đĩ cái đi lẹo tẹo với những đứa lưu manh.

CLEOPATRA – Hỡi tướng công bao dong đức độ.

ANTONY – Không đức độ, độ đức, độ sinh, cao dày thâm hậu chi chi hết hết. Nàng luôn luôn là thứ gái mất nết hư thân tà dâm gian trá. Thưa nường ạ, nường còn mở môi mở miệng mà nói cái thá ngôn ngữ ngữ ngôn gì. Quốc sắc li bì? Thiên hương lí nhí? Lá cồn bé tí? Cồn lá đăm chiêu? Bài động liễu yêu? Xuân phong tiếu bộ? Khe ngầm thổ lộ? Rót ngọc tuôn gieo? A. té ra sự vụ tròn xinh ở giữa sự vụ méo mó ở trong, sử lịch trên giòng, nó ra như rứa? Hỡi ôi, biết vậy đó mà cứ đắm đuối trầm luân nối đôi nhau chạy ngoằng ngoèo điệp điệp. Hết lá cành liên tiếp. Tới cành lá tiếp liên. Hết chiêm bao cuồng điên, tới điên cuồng mộng mị. Hỡi ôi ! một khi mà con người ta cứ lao đầu vào đánh đĩ bất kể phải trái thị phi, càng ngày càng gan lì mặt lợm, thì chư thần rộng lớn cảm thấy ớn tâm can, nên mới gieo cái tiếng vàng, mà khuyên nên cái lời ngọc. Ta mù quáng tơ tóc, thì các ngài tung cho một chưởng để ta giật mình mà lĩnh hội cái bài học cho nó mọ con mắt ra. Kể từ ta mất hồn ta. Chư thần yểu điệu buồn tha thiết buồn. Nghĩ rằng để nó dơ tuồng. Thân sau ai chịu cỗi nguồn ấy cho. Bầy chầy nó dạn mặt mo. Nó dày mặt dạn con đò tử sinh. Thì ta tiếc mộng biên đình. Đành xô tỳ hải xuống bình sinh vơi. Ngẫm ra nghĩ lại nước đời. Khắt khe cũng lớn rạng ngời cũng ta. Lo gì việc ấy mà lo. Thân bò xuống hố lò dò lại lên. (trang 229)


Mượn lời Nguyễn Du: “Đã mang lấy nghiệp vào thân. Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa. Thiện căn ở tại lòng ta. Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài.”
Ông Antony biết rành rành rằng Cleooatra chẳng phải là nàng gái tơ mơn mởn kiều hạnh thư sinh gì gì cả. Ông Antony cũng chẳng kỳ vọng gì trong cuộc dâng nạp triều cống đời mình cho một hình ảnh thục nữ ái khanh hoàng hậu công dung ngôn hạnh lẫy lừng trinh bạch tam tòng một lòng thủy chung suốt đời gì gì cả. Cái tấm hồng nhan thân thể hình hài lồng lộng cỏ hoa thịt da núi đồi mát mẻ của nữ vương Ai Cập ấy, ông Antony biết rành rành, rằng trước đó nàng đã có ít nhất là một thằng mục tử Cesar cần mẫn lùa bò lên đồi sim, lội xuống suối, băng qua khe, bứt lá, bẻ cành, hái trái, ăn sim chín, uống nước trong, đủ thứ lục hà thanh hải …, chớ đâu phải rằng nàng ấy tố nga tố nguyệt tố bạch tố nữ gì gì như hoa ngõ hạnh Desdemona đâu.



Mời đọc tiếp Trăng Tỳ Hải...
KHẢO LUẬN VỀ BÙI GIÁNG VÀ TRỊNH CÔNG SƠN  -  NGUYEN QUANG THANH biên soạn
Website:  www.nguyenquangthanh.com     -   tác giả tự trình bày
Bui Giáng       -     W.  Shakespeare
(ANTONY & CLEOPATRA, W. Shakespeare)




Sống sau Shakespeare hơn ba trăm năm, đọc lại Shskespeare, ta mới đủ thì giờ dâu biển để mà hiểu rằng trên mặt đất ngày nay mọi con người, mọi dân tộc , cùng “ sống” cái thảm kịch Desdemona và Othello.
(B.G., Tựa, Hoa Ngõ Hạnh )

Xưa nay, những tiếng nói của chân nhân sở dĩ không lọt vào “cái nghe” của cõi người, ấy không phải vì con người không biết nghe. Ấy chỉ vì: trước khi nghe tiếng đó, lời đó, hai tai người đã nghe những thứ âm thanh gì nhảy múa lung tung làm giập đi tuốt hết cả vang bóng của tinh thể thi ca, văn chương ngôn ngữ.

(Bùi Gíang, Bài Tựa Hoa Ngõ Hạnh)