Niềm Vui Ẩn Mật Trong Văn Thơ Bùi Giáng
NGUYEN QUANG THANH biên soạn
Niềm Vui Ẩn Mật Đã Đành
KHẢO LUẬN VỀ BÙI GIÁNG & TRỊNH CÔNG SƠN
Niềm Vui Ẩn Mật Trong Văn Thơ Bùi Giáng


NIỀM VUI ẨN MẬT ĐÃ ĐÀNH

Kính ông Thượng Đế tròn vo
Chịu phơi rất mực lò dò quẩn quanh
Niềm vui ẩn mật đã đành
Niềm không vui cũng thập thành ra hoa
(Bui Giang)

Tạo hóa tinh nghịch đã lặng lẽ tạo hóa một thế giới toàn bích viên dung. Họ đứng từ trên trời cao, rất cao, nhìn xuống nhân gian, mìm cười bí mật, chẳng khẳng định dứt khoát điều gì là được mất, đúng sai, hơn thua, phải trái, sướng khổ, buồn vui gì gì cả… theo như thói quen phân biệt của con người trần gian. Có vẻ như, dưới mắt tạo hóa, mọi giá trị đều ngang ngửa như nhau. Niềm vui lai rai cũng hân hoan như nỗi buồn da diết, và lai láng buồn rầu cũng hoan hỉ rộn ràng như vui sướng chiêm bao.

Những vị thần tiên sớm đọc thấu được niềm vui ẩn mật ấy, nên lúc nào họ cũng thuần nhiên sẵn sàng cùng càn khôn hòa điệu, ca hát, nhảy múa trong hý trường phù phiếm xôn xao duy nhất này. Còn phàm phu tục tử thì cứ mãi loay hoay vọng cầu, yêu sách luộm thuộm, cầu vọng lao xao, truy đuổi lăn xăn hỳ hục, luẩn quẩn suốt đời trong đêm tối sầu thảm: không dám vui cho hăng hái, cũng chẳng dám buồn cho rộn ràng.

Mỗi người chỉ có một cuộc đời duy nhất này mà thôi để cảm nghiệm, không có cuộc trước, cuộc sau nào nữa để đối chiếu so đo. Chỉ có một cuộc đời mà thôi để cười khóc vui chơi, thì cho dù trần gian có chua chát đắng cay chi mấy, cũng không nên phí công gùn ghè mặc cả, chỉ nên nhịp nhàng thuận nhận cuộc dìu dặt nổi chìm. Đó là những bước dìu dặt khiêu vũ của thần tiên.

Thần tiên nhẹ nhàng thanh thản giữa đời là như vậy. Còn phàm phu nặng nề lúng túng trong cõi là như thế nào? Thưa, ấy là trạng thái lùng bùng phân biệt, là khổ sở kỳ kèo, là nặng nề đòi hỏi hơn thua. Đòi hỏi và chờ đợi chung quanh phụng sự cái vọng cầu tham lam của mình. Nếu được đáp ứng, thì kết luận đây là thế giới vẻ vang hạnh phúc. Nếu không được đáp ứng như vậy, nếu không thỏa mãn như cái kiến chấp phân biệt nọ, thì liền bực dọc gọi thế giới là thế giới bất hạnh. Và vì vậy, bắt đầu phản ứng: cay đắng, khóc than, kêu cầu.

Ôi cái hương vị đắng cay kỳ quặc trần gian! Than khóc liên miên là đắng cay, vậy mà ai ai cũng đeo bám, chẳng dám buông rơi, như chừng ngầm biết ấy chỉ là lớp vỏ ngoài, có thể hứa hẹn biết bao ngọt ngào ẩn giấu bên trong. Nó thách thức khả năng tự hun đúc mọi hương tố ngọt đắng chung quanh thành những dưỡng chất tươi tốt nhất có thể có được mà mình có thể vui hưởng từ kho tàng trần gian giàu sang vô cùng vô tận.

Trò chơi ngôn ngữ phân biệt ngọt-đắng sướng- khổ này nọ cho vườn đời thêm nhiều sắc màu hoa bướm, vậy thôi, chứ chính cuộc đời thì muôn đời vẫn lặng lẽ không lời. Lời là lời của loài người đó thôi. Coi ngôn ngữ như một phương tiện đàn hát vui chơi, sẵn lòng nghe vui qua như tiếng chim, trôi chảy mất như suối rừng, lờ lửng như mây trời. Đó, chim thường hót bài ca mới, suối thường chảy gìòng thanh tân, mây thường đổi đường bay theo ý gió. Có gì cố định đâu mà ghì giữ, chấp nhặt. Đừng để khái niệm nào ngừng trệ trong trí, hãy giúp cho suy tư trôi chảy theo dòng. Ý thức sự chuyển động của mọi giá trị để sớm thoát ra ngoài vòng lung trạo của định kiến, để đừng bị ngôn ngữ giam hãm mình làm nô lệ cho ý niệm mà ngôn ngữ máy móc gán ghép.

Vui một niềm vui tinh khiết, không khoa trương màu mè. Buồn một nỗi buồn tinh anh, không gò bó ảm đạm. Đó là những nguồn hân hoan không ranh giới buồn vui của chư vị thần tiên mà chúng ta có thể đọc thấy vậy. Những ví dụ không thiếu trong thi ca kim cổ.

Với Ngậm Ngùi của Huy Cận chẳng hạn, làm sao phân biệt được đây là nỗi buồn chan chứa niềm vui, hay là một niềm vui chất ngất mối sầu:

Nắng chia nửa bãi chiều rồi
Vườn hoang trinh nữ xếp đôi lá sầu
Sợi buồn con nhện giăng mau
Em ơi hãy ngủ anh hầu quạt đây
Lòng anh mở với quạt này
Trăm con chim mộng về bay đầu giường
Ngủ đi em, mộng bình thường
Ru em sẵn tiếng thùy dương mấy bờ
Cây dài bóng xế ngẩn ngơ
Hồn anh đã chín mấy mùa buồn đau
Tay anh em hãy tựa đầu
Cho anh nghe nặng trái sầu rụng rơi

Với “ Qua Đèo Ngang”, sẽ không thể chia xẽ được tâm sự buồn vui man mác ngậm ngùi của bà Huyện Thanh Quan, nếu chúng ta còn ám ảnh mãi những tình cảm lả tả vui buồn non nước quốc gia ảm đạm của trường lớp giáo khoa cũ kỹ.

Bước tới đèo ngang bóng xế tà
Cỏ cây chen đá lá chen hoa
Lom khom dưới núi tiều vài chú
Lác đác bên sông chợ mấy nhà
Nhớ nước đau lòng con quốc quốc
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia
Dừng chân đứng lại trời non nước
Một mảnh tình riêng ta với ta

Chút Lệ Phân Ưu (bài thơ của Bùi Giáng được ký tên nghịch ngợm là Trần Thị Phù Du) cũng vậy, nghe đúng là lệ chảy, nhưng đằng sau khe suối núi non phiền não ngất trời ấy, chúng ta sẽ đọc được cõi miền vô tận bồ đề từ bi an lạc vậy. An lạc mà sở dĩ vẫn còn chút lệ phiền muộn kia thốt ra lời, kêu thành tiếng, ấy là loại nước ngọc tuyền trong lòng thần tiên trên núi bên kia, rót chảy về, ban phát trở lại, thức tỉnh cho hạ giới chúng ta bên này:

Mùa xưa rụng xuống trong chiều
Ta nghe đời mỏi liêu xiêu bước về
Cuộc tình gãy cánh đam mê
Mộng tan tác mộng bên trời phù du
Xót tình chút lệ phân ưu
Hồn hoang đá dựng hoang vu bãi sầu

Đối với thần tiên, họ đâu có vui nỗi vui nông nỗi như phàm phu đâu, hoặc là buồn cái nỗi buồn chìm đắm như tục tử đâu. Buồn vui của họ bay xa khỏi quan niệm vui buồn lẹt đẹt tù đày không lối thoát thường tình.


Mời đọc tiếp Niêm Vui Ẩn Mật Đã Đành...
KHẢO LUẬN VỀ BÙI GIÁNG VÀ TRỊNH CÔNG SƠN  -  NGUYEN QUANG THANH biên soạn
Website:  www.nguyenquangthanh.com     -   tác giả tự trình bày
NIỀM VUI
ẨN MẬT ĐÃ ĐÀNH

Kính ông Thượng Đế tròn vo
Chịu phơi rất mực lò dò quẩn quanh
Niềm vui ẩn mật đã đành
Niềm không vui cũng thập thành ra hoa
(Bui Giang)
Xưa nay, những tiếng nói của chân nhân sở dĩ không lọt vào “cái nghe” của cõi người, ấy không phải vì con người không biết nghe. Ấy chỉ vì: trước khi nghe tiếng đó, lời đó, hai tai người đã nghe những thứ âm thanh gì nhảy múa lung tung làm giập đi tuốt hết cả vang bóng của tinh thể thi ca, văn chương ngôn ngữ.

(Bùi Gíang, Bài Tựa Hoa Ngõ Hạnh)